Lý, nguyên lý thứ hai của chúng ta, nghĩa là những khuôn mẫu tinh túy làm nền tảng cho toàn vũ trụ – như những vân đá ẩn trong khối ngọc vậy. Chúng cũng là những khuôn mẫu trong môi trường hoặc hệ sinh thái trực tiếp của bạn. Lý còn được dịch là “nguyên lý”, “lý trí", "trật tự", và "nhất quán". Một số ví dụ có thể kể đến là các khuôn mẫu hữu hình trong thế giới tự nhiên: động lực học trong vật lý, và các tác động nền tảng của quy luật cung cầu trong kinh tế học. Dù có cố hết sức chống lại chúng thì kỳ cùng các khuôn mẫu hay nguyên lý ấy cũng sẽ chiếm ưu thế. Việc chú ý và tuân thủ các khuôn mẫu sẽ giúp ta quyết định xem, trong hoàn cảnh cụ thể, ta nên hành động khi nào và ra sao.

Đá phiến và ngọc bích có vân đá rất dễ nhận ra, nhưng một Đạo sĩ cũng sẽ rất thành thục trong việc nhận biết các khuôn mẫu tinh vi hơn. Nhờ vậy, các Đạo sĩ có thể làm mọi thứ mà không cần cố gắng, như chúng ta sẽ tìm hiểu. Nếu có thể chú ý và thấu hiểu các khuôn mẫu, bạn sẽ đạt được thành tích tốt hơn mà không cần nỗ lực nhiều. Bạn sẽ có thể dung hòa các mặt đối lập khi thuận tiện, thay vì bài xích chúng.

Lý cũng có thể được dịch là “khuôn mẫu cố hữu” hoặc “những nguyên tắc tự nhiên". Chúng là những gợi ý về cách thế giới vận hành. Vì tầm quan trọng cốt yếu của lý, Đạo gia đôi khi gọi các khuôn mẫu ấy là thiên lý (tian li), tương tự như cách người Trung Quốc gọi khoa học về vật chất là vật lý (wuli), cái lý của vạn vật.

Hán tự của Lý là 理, kết hợp giữa 王 (ngọc bích) và 里 (bên trong) – ban đầu tượng trưng cho những đường vân cẩm thạch trong ngọc bích. (Nếu bạn có hứng thú với Hán tự: ngọc bích vô cùng quý giá được biểu đạt bằng một chữ duy nhất là 玉. Từ cái gốc đó, chữ này lại tượng trưng cho một thứ thuộc sở hữu của vua chúa (王). Và nếu đi sâu hơn, 王 (vương/vua) có chứa biểu tượng truyền thống của thiên/trời (nét ngang trên cùng), địa/đất  nét ngang dưới cùng), nhân/người (nét ngang ở giữa). Nét sổ thẳng biểu thị vai trò thống nhất ba yếu tố trên, cũng là vai trò của một bậc minh quân.

Nhưng những lý/khuôn mẫu nào là quan trọng nhất với chúng ta? Như sẽ thấy ở Chương 7 (Thuận theo tự nhiên), những ví dụ rõ ràng nhất đều hiện diện ở thế giới vật chất. Cái Lý ở đây là những mặt cắt của phiến đá, là đường vân trên thân gỗ, là những thớ thịt ta thấy khi thái. Các khuôn mẫu phức tạp hơn nằm ở sự vận động: bạn leo qua ngọn đồi hay đi vòng qua nó? (Hóa ra nhiều loài động vật, bao gồm cả con người, có một khả năng phi thường là nhận biết địa hình nào thì nên leo qua đỉnh, địa hình nào thì nên đi vòng quanh chân núi.)

Các khuôn mẫu cũng hiện diện rõ ràng, không chỉ trong không gian mà cả trong thời gian. Các Đạo sĩ rất thích cảm nhận nhịp điệu của môi trường xung quanh, vì các khuôn mẫu có thể báo hiệu thời điểm thích hợp để hành động. Chúng còn có thể báo hiệu thời điểm thích hợp để chờ đợi, như minh họa ở Chương 9 (Thủy thiên nhu, thuận thời mà đợi). Một số nhịp điệu rất dễ nhận biết nếu ta dành thời gian cảm nhận chúng – như cách ta cảm nhận nhịp tim hay nhịp thở của mình. Thật vậy, có cả một trường phái thiền bằng cách điều chỉnh hơi thở theo nhịp tim, giúp thư giãn hiệu quả. Cách này cũng giúp bạn chuyên tâm hơn, có lẽ nhờ căn chỉnh dây thần kinh phế vị. 

Các khuôn mẫu cùng hiện diện trong cách ta tương tác với nhau trong các mối quan hệ cụ thể, trong một nhóm, hay toàn xã hội. Khả năng "kết nối các điểm thông tin" và nhận biết các khuôn mẫu là kỹ năng cốt yếu đối với một lãnh đạo, doanh nhân, và với tất cả chúng ta. Các khuôn mẫu mà bạn xem là phù hợp có thể bao gồm những câu như: “quyết định được đưa ra dưới áp lực cực cao thường sẽ thiếu đúng đắn", hoặc là "phản đa các phản ứng của một người có thể được giải thích bằng trải nghiệm ấu thơ của chính họ", hoặc "Jim thích bám sát kế hoạch, còn Jane thì thích ứng biến hơn".

Như Salvador Dali từng nói: "Biết cách quan sát cũng là một phương pháp phát minh". Michelangelo cũng nổi tiếng với quan điểm tương tự, rằng tác phẩm điêu khắc vốn đã hoàn thiện trong khối cẩm thạch, từ trước khi ông bắt đầu công việc. Nó đã ở đó sẵn, ông chỉ việc đục bỏ đi những phản vật liệu thừa mà thôi.

Tuy nhiên, như Trang Tử đã nói trong chương 1 tác phẩm kinh điển Đạo giáo của ông, chúng ta có thể sẽ chẳng nhận thấy các khuôn mẫu này:

Trong tác phẩm “An Introduction to Daoist Philosophies” (tạm dịch: Dẫn nhập các triết lý Đạo giáo), giáo sư triết học Steve Coutinho đã liên hệ các khuôn mẫu với ý niệm về các kênh kết nối:

Trong tác phẩm Trang Tử và Liệt Tử, các khuôn mẫu tự nhiên của vạn vật được thấu hiểu thông qua ẩn dụ về các dòng kênh lộ thiên: các xu hướng tự nhiên trở thành các hướng vận động khả dĩ. Các hướng vận động ấy được nắm bắt một cách ẩn dụ bằng độ dày và độ rỗng – cách ta nhìn các dòng kênh không phản ánh đúng thực chất, mà bằng cách nào đó chúng lại trở nên quen thuộc với trực giác, như thể chúng ta tinh chỉnh độ nhạy cảm của mình vậy.

Khả năng nhận biết khuôn mẫu có lẽ là kỹ năng nhận thức quan trọng nhất của chúng ta. Trong các xã hội săn bắt, hái lượm thời xưa, sự sinh tồn cơ bản phụ thuộc vào việc nhận biết các khuôn mẫu: “có vẻ như mùa đông đang đến - chúng ta nên tích trữ lương thực thì hơn”, hay “người kia có thân hình cân đối và cơ thể khỏe mạnh – sẽ là một bạn đời lý tưởng". Khi xã hội nông nghiệp phát triển, con người sẽ phải nhận biết các khuôn mẫu phức tạp hơn: “vùng đất này có độ ẩm cao mà không lầy lội, lại còn khuất gió – hãy trồng trọt ở đây". 

Thời đại Công nghiệp và sự ra đời của khoa học hiện đại đã chứng kiến việc nhân biết khuôn mẫu được áp dụng rộng rãi hơn: "Đốt than có thể đun sôi nước, nước sôi sẽ tạo thành hơi nước, áp lực của hơi nước có thể cung cấp năng lượng cho máy móc vận hành,...".

Nghiên cứu hiện đại nhấn mạnh giá trị quan trọng của việc phát hiện và tuân theo các khuôn mẫu nền tảng. Các nhà khoa học thần kinh cho rằng khả năng nắm bắt khuôn mẫu vượt trội là bản chất của não bộ đã tiến hóa của con người. W. Brian Arthur, nhà kinh tế hàng đầu của tổ chức nghiên cứu khoa học nổi tiếng Santa Fe Institute, đã từng nói: “Nghiên cứu về nhận thức cho thấy tâm trí của chúng ta hiếm khi đưa ra những suy luận logic nghiêm ngặt. Thay vào đó, chúng ta thường dựa vào các khuôn mẫu, hoặc những linh cảm liên đới với các khuôn mẫu đó". Giá trị của việc nhận biết khuôn mẫu trong thế giới thương mại cũng trở nên rõ ràng. Trong tuyển tập “Profit Patterns” (tạm dịch: Các khuôn mẫu lợi nhuận), Slywotzky và các đồng tác giả đã lập luận rằng: “Đối với người quan tâm đến sự tăng trưởng lợi nhuận bền vững, họ phải lấy nghệ thuật xác định, thông hiểu và khai thác các khuôn mẫu làm một phản của lộ trình tinh thản mỗi khi ra quyết định".

Nhưng mục tiêu của Đạo gia không phải là tạo lập những lý thuyết khoa học cao sang. Thay vào đó, mục tiêu là phát hiện các khuôn mẫu nền tảng, rồi tương giao với chúng một cách thực dụng. Như sách Trang Tử nói về bậc thánh hiền ở đoạn 2 chương 15:

Hãy hành sự giản đơn, đừng cố tỏ ra quá thông minh.

Vậy, lý – các khuôn mẫu và nguyên lý – sẽ phù hợp nhất với bạn ở những lĩnh vực nào, và làm sao để ta vận dụng chúng thành thục hơn?

Thế giới vật chất tĩnh. Các khuôn mẫu trong tự nhiên giống như các mẫu đá phiến – là dễ nhận biết nhất. Cách cắt đá cũng chứng tỏ rằng thực sự có thể có một cách “đúng đắn” (thuận tiện) để giải quyết vấn đề, nếu bạn nhìn từ góc độ đúng đắn. Ngoài ra còn có một cách “sai trái” để giải quyết vấn đề, nếu bạn không thể nhận ra khuôn mẫu và tiếp cận từ góc độ sai lệch.

Muốn chuẩn bị sẵn sàng và thực hành việc nhận diện khuôn mẫu để về sau có thể vận dụng vào những tình huống phức tạp hơn, bạn có thể tìm hiểu và làm theo những khuôn mẫu tự nhiên. Toàn bộ lĩnh vực mô phỏng sinh học, sẽ được đề cập ở Chương 17 (Cá chép vượt long môn), đều sử dụng các khuôn mẫu của tự nhiên để tạo ra các vật liệu hữu ích, chẳng hạn băng dính gai.

Thế giới vật chất năng động. Những khuôn mẫu và nguyên lý trong tự nhiên rõ ràng không chỉ tồn tại trong không gian, mà có trong cả thời gian. Những nhịp điệu này có thể thấy thường xuyên hoặc lúc thường xuyên lúc không. Các ví dụ thường xuyên dễ thấy có thể kể đến như sóng vỗ vào bờ cát, hay chiếc cầu dây đung đưa trong gió, Ngay cả cách bạn bước đi cũng có nhịp điệu đấy. Nhịp điệu cũng mang tính riêng biệt cho từng cá nhân đến mức có thể được dùng làm bằng chứng nhận dạng trước tòa. Nguyên lý số 5 - Vô vi (Làm như không làm) cũng nói về nhịp điệu khi đi bộ lên núi giúp ta chỉ phải nỗ lực ở mức tối thiểu.

Có cả một ngành khoa học nghiên cứu các khuôn mẫu vận động phức tạp hơn. Hãy đọc thêm về lý thuyết hỗn mang và lý thuyết thảm họa nếu bạn thấy hứng thú. Ngành này khám phá các hệ thống trông như hỗn loạn nhưng thực chất vẫn ẩn chứa các nhịp điệu cơ bản.

Khả năng nhận biết khuôn mẫu trong các tình huống năng động có thể giúp bạn canh chuẩn thời gian cho các sáng kiến của mình để đạt hiệu quả tốt hơn. Ví dụ, bằng cách nhận biết các khuôn mẫu của sự chú ý, bạn sẽ biết thời điểm nhấn nhá hiệu quả khi thuyết trình, hoặc biết lúc nào nên nhấn mạnh khi diễn thuyết.

Trong cuộc sống thường ngày. Trong thế giới kinh doanh, tiếp thị - cụ thể là xác định phân khúc thị trường - là những lĩnh vực mà việc nhân diên khuôn mẫu trở nên cực kỳ quan trọng. Hãy tưởng tượng bạn đã viết một quyến sách về đề tài làm vườn. Bạn chuẩn bị mang nó ra tiếp thị và cần phải nghĩ xem nên bán giá thế nào, quảng bá thế nào. Muốn thế, bạn phải biết thị trường có những "phân khúc" nào. Một số người mua có thể là những người đam mê tay ngang – đó có thể là một phân khúc. Một số người mua khác có thể là những người thích nghiên cứu kiến thức làm vườn hơn là thực nghiệm, số khác nữa là những trường lớp dạy làm vườn có thể lấy sách của bạn làm giáo trình,... Phân khúc nọ có thể lớn hơn phân khúc kia, đòi hỏi nhiều nguồn lực tiếp thị hơn. Có người sẽ sẵn lòng ra giá cao hơn, hoặc thấp hơn. Bằng việc thông hiểu các khuôn mẫu và nguyên lý đối với mỗi phân khúc, bạn có thể giúp những nỗ lực và tiền của đã bỏ ra cho việc tiếp thị mang đến hiệu quả tích cực hơn. Khuôn mẫu và nguyên lý còn quan trọng đối với nhiều lĩnh vực khác nữa, một số sẽ được minh họa trong các câu chuyện ở ba chương kế tiếp.

Bằng cách phát triển khả năng nhận biết các khuôn mẫu và nguyên lý của vũ trụ, bạn sẽ gia tăng cơ hội tìm thấy những kết quả phi thường một cách tương đối dễ dàng. Bạn có thể đưa ra nhiều giải pháp sáng tạo hơn, kết nối những điểm mà trước đây bạn hoặc người khác có thể đã bỏ qua, như lời khẳng định nổi tiếng của Steve Jobs: sáng tạo chỉ đơn giản là kết nối các thứ lại với nhau. Bạn đưa ra quyết định tốt hơn, tính đến các khuôn mẫu trong động lực thay đổi tinh tế của môi trường và phát triển khả năng phục hồi cao hơn, bằng cách đặt nền tảng cho bản thân dựa trên các nguyên lý cơ bản của môi trường, thay vì dựa trên các mốt nhất thời chóng qua.

Muốn đạt được lợi ích, bạn cần:

1. Dành thời gian chú ý đến các khuôn mẫu và nguyên lý. Điều đó nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng phần lớn thời gian chúng ta lại làm việc theo thói quen. Nếu có ghi nhận một loại khuôn mẫu nào đó, chúng ta thường làm vậy một cách vô thức. Hãy lưu ý những kiểu khuôn mẫu nào có giá trị và hấp dẫn nhất đối với bạn: các khuôn mẫu trong thế giới con người và tâm lý, hay vật lý và thế giới tự nhiên, hay trong kinh doanh?

Từ đó, bạn sẽ hiểu sâu hơn về cách chúng ta nhận biết và sử dụng các khuôn mẫu. Bạn tất nhiên vẫn có thể sinh tồn mà chẳng cản kiến thức đó. Nhưng nếu muốn trở thành một chuyên gia nhận dạng khuôn mẫu, bạn nên biết về “các khuôn mẫu trong việc nhận dạng khuôn mẫu". Các lý thuyết hiện tại gợi ý rằng chúng ta nên sử dụng những kỹ thuật như so khớp mẫu, so khớp nguyên mẫu và phân tích đặc điểm. Các lý thuyết gần đây hơn được xây dựng dựa trên sự thành công của công nghệ thông tin trong lĩnh vực mạng thần kinh, bao gồm mạng tích chập (convolution network) và mạng hỏi quy (recurrent network).

2. Trở thành người biết rộng và hiểu sâu một lĩnh vực (theo mô hình chữ T). Những người nhận dạng khuôn mẫu xuất sắc có xu hướng biết rộng và hiểu sâu một lĩnh vực. Họ có bề dày kinh nghiệm về các khuôn mẫu trong lĩnh vực chính của họ (phần dọc của chữ “T”). Nhưng họ cũng có hiểu biết rộng trên nhiều lĩnh vực khác (phần ngang của chữ "T"). Khi trở thành một nhà thông thái, bạn sẽ có khả năng phát hiện ra những khuôn mẫu mà người khác bỏ qua, bằng cách nhìn thấy những yếu tố tương tự và áp dụng phép ẩn dụ.
3. Tích lũy một ngân hàng kiến thức về các khuôn mẫu và nguyên lý có liên quan. Việc nhớ được các khuôn mẫu trong quá khứ là việc rất quan trọng để nhận ra những khuôn mẫu mới. Giới tài xế taxi ở London là một ví dụ nổi tiếng về điều này. Họ biết những khuôn mẫu và nguyên lý cần áp dụng khi lái xe giữa hai địa điểm bất kỳ ở London, trong các điều kiện giao thông khác nhau. Thời gian làm tài xế taxi càng lâu thì vùng hồi hải mã phía sau của họ (phần não liên quan đến trí nhớ dài hạn) càng lớn¹. Hãy thường xuyên theo dõi các khuôn mẫu và nguyên lý trong những lĩnh vực mà bạn muốn hiểu sâu.

- Trích sách “Sức mạnh của Đạo” của tác giả Max Landsberg do First News chuyển ngữ và phát hành