Rời Stanford khi chưa tốt nghiệp, Elizabeth Holmes huy động hàng trăm triệu USD bằng những lời hứa đầy tham vọng. Cuối cùng, bà trở thành nhân vật trung tâm của một trong những vụ gian lận lớn nhất trong lịch sử các công ty khởi nghiệp.

Tháng 10/2015, tạp chí Inc. đưa Elizabeth Holmes lên trang bìa. Khi đó, tạp chí chưa nhận ra hành vi gian lận mà nhà sáng lập Theranos sau này bị kết tội. Năm 2022, Holmes bị kết án vì lừa dối các nhà đầu tư, khiến họ rót vốn vào một công nghệ xét nghiệm máu không hoạt động như tuyên bố.

Hiện nay, một bộ phim tài liệu mới ghi lại 34 ngày trước khi Holmes trình diện để bắt đầu thi hành án tù vào tháng 5/2023 đã ra mắt. Bộ phim You Can See Everything, do Nathan Fielder và Lance Oppenheim thực hiện, đã làm dấy lên những câu hỏi mới về Holmes và quá khứ của bà.

Dưới đây là những điều cần biết về nhà sáng lập Theranos.

Holmes sinh năm 1984 tại Washington, D.C. Cha bà là Christian Rasmus Holmes IV, cựu phó chủ tịch của Enron; mẹ bà, Noel Anne, từng là nhân viên của một ủy ban thuộc Quốc hội Mỹ.

Holmes thành lập Theranos vào năm 2003, khi đang theo học tại Đại học Stanford. Đến năm 2004, bà bỏ học để tập trung phát triển công ty. Khi ấy, bà mới 20 tuổi.

Theo mô tả của Kimberly Weisul trong bài viết trang bìa của Inc. năm 2015, tuổi đời còn trẻ, giọng nói trầm, đôi vai hơi cong và phong thái khó đoán của Holmes đều góp phần khiến người ta so sánh bà với những doanh nhân nam thành đạt, trong đó có Steve Jobs.

Theranos là công ty công nghệ xét nghiệm máu do Holmes thành lập năm 2003. Theo EBSCO Information Services, sứ mệnh của công ty là “cách mạng hóa việc xét nghiệm máu bằng cách tạo ra những thiết bị có thể thực hiện nhiều loại xét nghiệm chỉ với vài giọt máu, với chi phí thấp hơn đáng kể”.

Công ty nhanh chóng thu hút sự chú ý của những nhà đầu tư nổi tiếng thuộc nhiều lĩnh vực, bao gồm Rupert Murdoch, Betsy DeVos, Henry Kissinger và Larry Ellison.

Chỉ trong một năm, Holmes đã huy động được gần 7 triệu USD, đưa mức định giá công ty lên 30 triệu USD. Đến cuối năm 2010, bà đã huy động được hơn 92 triệu USD vốn đầu tư mạo hiểm.

Dù sau này trở thành tâm điểm chú ý của truyền thông, Theranos giữ kín hoạt động trong phần lớn thời gian tồn tại. Mãi đến năm 2013, công ty mới phát đi thông cáo báo chí đầu tiên, công bố hợp tác với Walgreens để triển khai các điểm thu thập mẫu máu ngay tại cửa hàng.

Sau thông báo này, sự chú ý của truyền thông dành cho Theranos tăng vọt. Bên cạnh Inc., Holmes còn xuất hiện trên Fortune, Forbes và The New York Times Style Magazine.

Đáng chú ý, Holmes không cho phép bất kỳ ai, kể cả các nhà báo đang viết bài chân dung về mình, nhìn thấy thiết bị xét nghiệm mang tên Edison.

Theranos tuyên bố thiết bị chủ lực Edison có khả năng thực hiện hàng trăm xét nghiệm chẩn đoán và y tế chỉ với một giọt máu. Holmes cho biết Edison sử dụng một cánh tay robot bên trong để pha loãng mẫu và bổ sung thuốc thử nhằm tiến hành các xét nghiệm.

Tuy nhiên, Edison, đặc biệt là cánh tay robot nội bộ có biệt danh “gluebot”, chưa bao giờ hoạt động như những gì công ty cam kết.

Một cuộc điều tra của chương trình 60 Minutes phát hiện cánh tay robot này có độ chính xác rất thấp, thường xuyên gặp vấn đề hiệu chuẩn và làm rơi mẫu xét nghiệm. Các máy ly tâm có nhiệm vụ tách huyết tương khỏi thành phần tế bào trong máu rung lắc dữ dội hoặc quay mất cân bằng. Đôi khi, những ống thủy tinh chứa mẫu máu của bệnh nhân bên trong bị vỡ.

Một cựu nhân viên Theranos nói với The Wall Street Journal rằng thiết bị chỉ có thể thực hiện 15 xét nghiệm cùng lúc, thấp hơn rất nhiều so với con số hàng trăm xét nghiệm mà công ty công bố rộng rãi.

Theo The Wall Street Journal, năm 2011, Holmes đến Đại học Johns Hopkins để kiểm tra thiết bị Edison trong phòng thí nghiệm, nhằm xác minh công nghệ này thay mặt Walgreens. Tuy nhiên, tờ báo cho biết Walgreens cuối cùng vẫn tiến hành thỏa thuận mà không trực tiếp xem xét các kết quả xác nhận công nghệ.

Theo chương trình 60 Minutes, Theranos thường sử dụng thủ thuật “đánh tráo”. Trong các chuyến tham quan dành cho nhà đầu tư và những buổi trình diễn công nghệ, nhân viên lấy máu bằng cách chích đầu ngón tay, sau đó mang mẫu đến một phòng thí nghiệm thương mại truyền thống ở phía sau để xử lý. Thiết bị Edison không được sử dụng trong các xét nghiệm này. Khách tham quan sau đó được dẫn đi tham quan cơ sở hoặc hướng sự chú ý sang một hoạt động khác trước khi quay lại xem kết quả xét nghiệm.

Ngoài ra, theo cuốn "The Inventor" của Ken Auletta, Holmes đã làm giả một câu trích dẫn của cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ James Mattis trong bản thuyết trình tiếp thị mô phỏng về kế hoạch sử dụng thiết bị Edison để xét nghiệm cho những binh sĩ bị thương tại các vùng chiến sự. Kế hoạch này chưa bao giờ được triển khai.

Các quan chức Lầu Năm Góc yêu cầu được tự tiến hành thử nghiệm thiết bị trước khi cho phép sử dụng trên binh sĩ. Holmes từ chối yêu cầu đó.

Trong cuốn sách của mình, Auletta kể rằng ông đã đề nghị được xem các nguyên mẫu Edison. Ông nhiều lần thúc giục Theranos nhưng vẫn không được tiếp cận sản phẩm, cho đến khi kiên trì yêu cầu: “Tôi cần nhìn thấy chiếc máy”. Holmes đáp lại: “Được rồi, chúng tôi sẽ cho ông xem chiếc máy, nhưng ông phải đồng ý không mô tả về nó”.

Sau khi nhận được thông tin từ một người tố giác, John Carreyrou, khi đó là phóng viên của The Wall Street Journal, bắt đầu điều tra công ty khởi nghiệp công nghệ sinh học này.

Bài báo của ông đăng vào tháng 10/2015 đã phơi bày những hoạt động xét nghiệm máu đáng ngờ của Theranos, cho thấy công ty gây hiểu lầm cho khách hàng về độ chính xác cũng như phương pháp thực hiện xét nghiệm.

Trước khi bài báo được xuất bản, luật sư David Boies của Holmes đã đe dọa Carreyrou bằng các biện pháp pháp lý và tài chính.

Holmes bác bỏ toàn bộ cáo buộc của Carreyrou. Trong chương trình Mad Money của CNBC vào tối bài báo được đăng, bà tuyên bố: “Đây là điều xảy ra khi bạn nỗ lực thay đổi mọi thứ: đầu tiên, người ta nghĩ bạn điên; sau đó, họ chống lại bạn; và rồi, đột nhiên, bạn thay đổi thế giới”.

Tháng 1/2016, Trung tâm Dịch vụ Medicare và Medicaid (CMS) tiến hành kiểm tra phòng thí nghiệm của Theranos tại Newark, California, và phát hiện nhiều sai phạm liên quan đến năng lực nhân viên, quy trình vận hành và thiết bị.

Cơ quan này sau đó gửi thư cho Holmes, cảnh báo rằng các hoạt động của phòng thí nghiệm đang gây tổn hại đến sức khỏe và sự an toàn của bệnh nhân.

Theo Reuters, sáu tháng sau khi gửi thư, CMS thu hồi một chứng nhận quan trọng của phòng thí nghiệm và chấm dứt khả năng nhận thanh toán từ các chương trình của chính phủ. Holmes cũng bị cấm sở hữu, điều hành hoặc chỉ đạo một dịch vụ xét nghiệm máu trong hai năm.

Sau khi CMS cấm Holmes điều hành dịch vụ này, Walgreens chấm dứt quan hệ hợp tác với Theranos.

Năm tiếp theo, theo Business Insider, bang Arizona khởi kiện Theranos vì đã bán 1,5 triệu lượt xét nghiệm máu cho người tiêu dùng trong khi che giấu những thông tin quan trọng về các xét nghiệm đó. Theranos giải quyết vụ kiện bằng cách đồng ý hoàn tiền cho khách hàng.

Một tháng sau, 99% cổ đông của Theranos đồng ý chấm dứt toàn bộ các vụ kiện tụng để đổi lấy cổ phiếu ưu đãi. Holmes phải từ bỏ một phần lớn cổ phần của mình trong công ty.

Tháng 3/2018, Holmes và Ramesh Balwani, cựu chủ tịch Theranos, bị Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) cáo buộc gian lận.

Họ bị cáo buộc đã huy động hơn 700 triệu USD từ các nhà đầu tư bằng cách quảng bá một sản phẩm không đúng với thực tế. Những cáo buộc khác bao gồm tuyên bố sai sự thật rằng Bộ Quốc phòng Mỹ đang sử dụng Edison trong các tình huống chiến đấu, cũng như nói dối về nguồn doanh thu 100 triệu USD trong năm 2014. Trên thực tế, doanh thu của công ty trong năm đó chỉ đạt 100.000 USD.

Vụ án được tiến hành sau cuộc điều tra kéo dài hai năm của Văn phòng Công tố viên Liên bang tại Khu vực Bắc California. Cuối cùng, Holmes và Balwani bị truy tố vì lừa đảo các nhà đầu tư, bác sĩ và bệnh nhân.

Bản cáo trạng cho rằng Holmes và Balwani đã đưa ra những tuyên bố sai lệch về khả năng thực hiện các chức năng mà Theranos cam kết đối với công nghệ xét nghiệm máu, đồng thời che giấu những hạn chế của công nghệ Edison dù biết thiết bị này không đủ khả năng đáp ứng những gì họ quảng bá.

Hai người cũng bị cáo buộc xuyên tạc việc sử dụng Edison để tiến hành xét nghiệm khi trình bày với các nhà đầu tư.

Bản cáo trạng nêu rõ: “Bản cáo trạng cáo buộc các bị cáo đã sử dụng kết hợp nhiều phương thức, bao gồm trao đổi trực tiếp, tài liệu tiếp thị, phát ngôn trước truyền thông, báo cáo tài chính, mô hình và các thông tin khác, để lừa đảo những nhà đầu tư tiềm năng”. Cụ thể, các bị cáo tuyên bố Theranos đã phát triển một thiết bị phân tích mang tính cách mạng, thuộc sở hữu độc quyền của công ty và được gọi bằng nhiều tên khác nhau...

Ngày 18/11/2022, Holmes bị tuyên án 11 năm 3 tháng tù liên bang vì lừa đảo các nhà đầu tư hàng trăm triệu USD. Bà được yêu cầu trình diện vào ngày 27/4/2023 để bắt đầu thi hành án, nhưng cuối cùng chỉ chính thức bị đưa vào trại giam vào ngày 30/5/2023.

Vụ bê bối Theranos không chỉ là câu chuyện về một công nghệ xét nghiệm máu thất bại. Đó còn là câu chuyện về cách tham vọng, danh tiếng và niềm tin vào một nhà sáng lập có thể khiến những người giàu kinh nghiệm nhất bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo.

Elizabeth Holmes từng được ca ngợi như một biểu tượng của tinh thần khởi nghiệp tại Thung lũng Silicon. Bằng những lời hứa về công nghệ có thể thực hiện hàng trăm xét nghiệm chỉ với vài giọt máu, bà huy động được hàng trăm triệu USD, thu hút những nhà đầu tư quyền lực và đưa Theranos trở thành một trong những cái tên được chú ý nhất trong giới công nghệ. Nhưng phía sau hình ảnh về một cuộc cách mạng y tế là những giới hạn công nghệ bị che giấu, những tuyên bố gây hiểu lầm và một hệ thống niềm tin dần sụp đổ khi sự thật được phơi bày.

Trong “Bad Blood – Máu bẩn”, nhà báo điều tra John Carreyrou tái hiện quá trình Theranos từ một startup được tung hô trở thành tâm điểm của một vụ bê bối chấn động. Cuốn sách lần theo những dấu hiệu bất thường trong hoạt động của công ty, những nỗ lực đưa sự thật ra ánh sáng và cái giá mà những người lên tiếng phải đối mặt.

Câu chuyện Theranos đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Khi một ý tưởng được quảng bá như tương lai của nhân loại, chúng ta dựa vào đâu để phân biệt giữa một đột phá thực sự và một lời hứa chưa được kiểm chứng?

- Tham khảo: Lucia Auerbach