Elizabeth Holmes và Theranos là một trong những trường hợp tiêu biểu nhất của thời đại này. Nhưng câu chuyện của bà không chỉ đặt ra vấn đề về gian lận trong kinh doanh. Nó còn gợi mở một câu hỏi lớn hơn: Điều gì xảy ra khi khả năng kể một câu chuyện đầy thuyết phục được đánh giá cao hơn năng lực thực sự để biến câu chuyện ấy thành hiện thực?

Trong một cuộc thảo luận gần đây trên chương trình TBPN, John Coogan, người dẫn chương trình, nhận xét rằng Elizabeth Holmes là một nhà sáng lập yếu kém, ngay cả khi tạm gác những hành vi gian lận sang một bên. Theo ông, cách Theranos triển khai hoạt động kinh doanh đã cho thấy những yếu kém nghiêm trọng, khiến ông không tin tưởng vào khả năng một mô hình tương tự có thể thành công trong tương lai.

Nhận xét này mở ra một cách nhìn khác về Theranos. Thay vì chỉ xem đây là câu chuyện về một cá nhân lừa dối nhà đầu tư, có thể đặt nó trong bối cảnh văn hóa khởi nghiệp từng phát triển mạnh ở Thung lũng Silicon trong thập niên 2010.

Nikita Bier, cựu giám đốc sản phẩm tại X và hiện là đối tác phụ trách tăng trưởng sản phẩm tại Lightspeed Venture Partners, gọi giai đoạn này là “kỷ nguyên doanh nhân TED Talk” (TED Talk entrepreneur era). Theo ông, thời kỳ ấy bắt đầu từ khoảng năm 2010, khi bộ phim The Social Network ra mắt và góp phần định hình hình ảnh nhà sáng lập công nghệ trong trí tưởng tượng đại chúng: trẻ tuổi, xuất chúng, đầy tham vọng và sẵn sàng thách thức những giới hạn hiện có.

Trong giai đoạn 2011-2015, Bier nhận thấy cả một hệ thống được xây dựng để nâng đỡ hình ảnh những “thần đồng” khởi nghiệp. Các chương trình tăng tốc dành cho sinh viên, tổ chức doanh nhân trẻ và những hội nghị công nghệ trở thành nơi các nhà sáng lập trình bày tầm nhìn, thu hút sự chú ý và tìm kiếm nguồn vốn.

Trong môi trường ấy, nhà sáng lập không đơn thuần là người điều hành doanh nghiệp. Họ còn là nhân vật chính trong một câu chuyện về tương lai: người nhìn thấy điều mà số đông chưa nhìn thấy, người dám đặt cược vào những ý tưởng tưởng như bất khả thi và người được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá tiếp theo.

Vấn đề nảy sinh khi câu chuyện về tương lai bắt đầu được xem như bằng chứng cho năng lực hiện tại.

Khởi nghiệp luôn đòi hỏi một mức độ tin tưởng nhất định vào những điều chưa tồn tại. Một sản phẩm mới có thể chưa hoàn thiện, thị trường có thể chưa hình thành và những dự đoán ban đầu có thể chưa có đủ dữ liệu để xác nhận. Trong nhiều trường hợp, khả năng thuyết phục người khác tin vào một tầm nhìn là điều cần thiết để doanh nghiệp có cơ hội phát triển.

Nhưng ranh giới giữa niềm tin vào tương lai và việc trình bày những điều chưa được chứng minh như sự thật lại rất mong manh.

Bier cho biết ông từng chứng kiến nhiều nhà sáng lập công ty công nghệ chuyên sâu giới thiệu những sản phẩm không đúng như những gì họ tuyên bố, thậm chí làm giả nghiên cứu và bóp méo số liệu. Điều đáng chú ý, theo ông, là những hành vi này đôi khi được những người xung quanh bỏ qua bằng một lý lẽ quen thuộc trong giới khởi nghiệp: “Fake it ’til you make it” - cứ tỏ ra như thể mình đã thành công cho đến khi thực sự đạt được thành công.

Tinh thần này có thể được diễn giải như sự sẵn sàng hành động trước khi mọi điều kiện hoàn hảo. Tuy nhiên, nếu bị đẩy đến cực đoan, nó có thể biến thành sự hợp thức hóa cho việc phóng đại năng lực, che giấu hạn chế và đưa ra những tuyên bố không có đủ bằng chứng.

Trong một hệ sinh thái tôn vinh sự táo bạo, người đưa ra lời hứa lớn nhất đôi khi có thể thu hút sự chú ý nhiều hơn người kiên nhẫn xây dựng một sản phẩm tốt. Một bài thuyết trình ấn tượng có thể tạo ra cảm giác về năng lực; một câu chuyện truyền cảm hứng có thể khiến những rủi ro kỹ thuật trở nên xa vời; còn danh tiếng của nhà sáng lập có thể khiến người khác ít đặt câu hỏi hơn về những gì doanh nghiệp thực sự làm được.

Đó là nghịch lý của “kỷ nguyên TED Talk”: khả năng truyền đạt tầm nhìn vốn là một lợi thế, nhưng trong một môi trường thiếu sự kiểm chứng, nó cũng có thể trở thành lớp vỏ che khuất những thiếu sót bên trong.

Elizabeth Holmes thành lập Theranos năm 2003 với tham vọng thay đổi ngành xét nghiệm y tế. Công ty quảng bá công nghệ có khả năng thực hiện nhiều xét nghiệm từ một lượng máu rất nhỏ, qua đó hứa hẹn làm cho việc xét nghiệm trở nên thuận tiện và dễ tiếp cận hơn.

Ý tưởng này đánh trúng nhiều kỳ vọng của thời đại: ứng dụng công nghệ để phá vỡ những giới hạn lâu đời, làm cho dịch vụ thiết yếu trở nên rẻ hơn và trao nhiều quyền chủ động hơn cho người tiêu dùng.

Holmes cũng phù hợp với hình mẫu nhà sáng lập mà Thung lũng Silicon yêu thích. Bà bỏ học tại Stanford, theo đuổi một tham vọng lớn và xây dựng hình ảnh của người phụ nữ trẻ quyết tâm thay đổi ngành y tế. Câu chuyện cá nhân ấy, kết hợp với lời hứa về một cuộc cách mạng công nghệ, góp phần đưa Holmes và Theranos trở thành tâm điểm chú ý.

Theo Bier, Holmes đã tận dụng làn sóng tôn vinh các nhà sáng lập trẻ tuổi tốt hơn bất kỳ ai khác. Nhưng bà tiếp tục theo đuổi cách làm ấy ngay cả khi bối cảnh văn hóa đã thay đổi, trong một lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm: công nghệ y tế, nơi những tuyên bố sai lệch không chỉ gây thiệt hại tài chính mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người.

Theranos sụp đổ sau khi những vấn đề nghiêm trọng trong công nghệ và hoạt động của công ty bị phanh phui. Holmes bị kết án vì lừa đảo các nhà đầu tư và đang chấp hành án tù 135 tháng.

Nhìn từ góc độ này, câu chuyện Theranos không chỉ là sự thất bại của một nhà sáng lập. Nó còn cho thấy những nguy cơ xuất hiện khi hình ảnh cá nhân, sức hấp dẫn của một tầm nhìn và niềm tin của nhà đầu tư cùng tạo thành một vòng tròn củng cố lẫn nhau, trong khi năng lực thực tế của sản phẩm không được kiểm chứng tương xứng.

Theranos không phải trường hợp duy nhất khiến người ta đặt câu hỏi về văn hóa khởi nghiệp thời kỳ đó.

Juicero, một công ty sản xuất máy ép nước trái cây kết nối Internet, từng huy động được 120 triệu USD từ các nhà đầu tư, trong đó có Kleiner Perkins và Google Ventures. Nhà sáng lập Doug Evans cũng công khai nhắc đến Steve Jobs như một nguồn cảm hứng.

Năm 2017, một cuộc điều tra của Bloomberg cho thấy những túi nguyên liệu được thiết kế riêng cho máy Juicero có thể được vắt bằng tay mà không cần đến thiết bị đắt tiền của công ty. Phát hiện này làm dấy lên những nghi ngờ về giá trị thực tế mà sản phẩm mang lại so với câu chuyện công nghệ được xây dựng xung quanh nó. Juicero sau đó ngừng hoạt động.

Hai trường hợp có những khác biệt quan trọng về mức độ nghiêm trọng và bản chất sai phạm. Tuy nhiên, khi được đặt cạnh nhau, chúng cùng gợi ra một câu hỏi: Liệu sức hấp dẫn của công nghệ mới và hình ảnh nhà sáng lập có thể khiến thị trường đánh giá quá cao những sản phẩm chưa chứng minh được giá trị tương xứng?

Trong một thị trường mà nguồn vốn, truyền thông và sự chú ý đều có giới hạn, một câu chuyện tốt có thể tạo ra lợi thế đáng kể. Nhà sáng lập biết cách trình bày tầm nhìn có thể dễ dàng thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư, nhân viên và khách hàng. Nhưng sự quan tâm ban đầu không đồng nghĩa với khả năng vận hành doanh nghiệp, cũng không chứng minh rằng công nghệ được quảng bá thực sự hoạt động như cam kết.

Khi hai điều này bị đánh đồng, hình ảnh của nhà sáng lập có thể phát triển nhanh hơn chính doanh nghiệp mà họ đang xây dựng.

Theo Bier, Holmes bị phát hiện khi thế giới cuối cùng cũng tỉnh ngộ và bắt đầu nhìn nhận những lời hứa của giới khởi nghiệp bằng con mắt hoài nghi hơn. Nhưng không phải ai cũng cho rằng văn hóa tôn vinh những “thần đồng” công nghệ đã biến mất.

Một số người dùng mạng xã hội cho rằng hiện tượng này vẫn tiếp diễn, thậm chí còn mạnh mẽ hơn trước. Họ nhắc đến Sam Bankman-Fried, nhà sáng lập sàn giao dịch tiền mã hóa FTX, như một ví dụ khác về cách hình ảnh một doanh nhân trẻ tuổi, xuất chúng có thể tạo dựng niềm tin trước khi những vấn đề nghiêm trọng trong hoạt động kinh doanh bị phơi bày.

Một bình luận nhận xét rằng Thung lũng Silicon và Phố Wall vẫn bị ám ảnh bởi những “thần đồng giả tạo” - những nhân vật được tung hô rồi cuối cùng sụp đổ.

Những trường hợp này không có nghĩa mọi nhà sáng lập nổi tiếng đều thiếu năng lực, hay mọi câu chuyện truyền cảm hứng đều là sự đánh lừa. Khả năng truyền đạt tầm nhìn, thu hút nhân tài và thuyết phục người khác cùng theo đuổi một mục tiêu vẫn là những năng lực quan trọng trong kinh doanh.

Điều cần xem xét là liệu sự ngưỡng mộ dành cho nhà sáng lập có đang lấn át những câu hỏi căn bản hơn: Sản phẩm có thực sự hoạt động? Dữ liệu có đáng tin cậy? Doanh nghiệp có tạo ra giá trị tương xứng với những gì đã tuyên bố? Và ai sẽ chịu trách nhiệm khi lời hứa không trở thành hiện thực?

Có lẽ, điều đáng chú ý nhất mà câu chuyện Theranos để lại không phải là việc một cá nhân đã thành công trong việc xây dựng hình ảnh của mình như thế nào. Đó là cách cả một hệ sinh thái có thể cùng tham gia vào quá trình ấy: nhà sáng lập tạo ra câu chuyện, nhà đầu tư đặt niềm tin, truyền thông khuếch đại hình ảnh và công chúng chờ đợi một cuộc cách mạng.

Khi mọi người đều muốn tin vào một câu chuyện lớn, việc đặt câu hỏi về những chi tiết nhỏ có thể trở nên kém hấp dẫn hơn. Nhưng chính những chi tiết ấy - dữ liệu, quy trình, năng lực thực thi và bằng chứng - mới quyết định liệu một tầm nhìn có thể trở thành giá trị thực hay chỉ dừng lại ở một bài diễn thuyết thuyết phục.

“Kỷ nguyên TED Talk” vì thế có thể không đơn giản là một giai đoạn đã qua. Nó còn là lời cảnh báo về một cám dỗ luôn hiện hữu trong kinh doanh: nhầm lẫn giữa khả năng khiến người khác tin vào tương lai và năng lực thực sự xây dựng nên tương lai ấy.

- Theo: Victoria Salves