Kệ sách phát triển bản thân thì đầy những lời đáp quen thuộc: hãy kiên trì hơn, hãy xây thói quen mới, hãy mạnh mẽ lên. Những lời khuyên ấy không sai, nhưng chúng ngầm giả định rằng người nghe chỉ thiếu quyết tâm. Nếu vấn đề chưa bao giờ nằm ở sức mạnh ý chí thì sao? Nếu những hành vi tự cản bước ấy từng là cách duy nhất để một đứa trẻ sống sót, và đến hôm nay vẫn lặng lẽ vận hành phía sau những lựa chọn của người trưởng thành?

Đó là câu hỏi nằm ở trung tâm của “Không phải lỗi của bạn” (It's Not Your Fault), cuốn sách của Laura K. Connell nói về những nguyên nhân tiềm thức khiến con người tự hủy hoại bản thân và cách dừng lại. Cuốn sách không hứa hẹn một công thức nhanh chóng. Nó mời người đọc đi vào bên trong, nơi mọi chuyện thật sự bắt đầu.

Một người viết về tự hủy hoại bản thân sẽ nói về nó như thế nào? Laura K. Connell chọn cách viết của người từng đi qua. Bà lớn lên trong một gia đình có các mối quan hệ thiếu lành mạnh, chịu ngược đãi về cảm xúc và bị phớt lờ. Để tồn tại, bà học cách thu mình, gần như trở nên vô hình và luôn đặt nhu cầu của người khác lên trước, để rồi cảm thấy bản thân mang một khiếm khuyết không thể sửa.

Rượu xuất hiện trong câu chuyện ấy như một lối thoát. Ly đầu tiên là hỗn hợp nước cam và vodka, do người bạn thân nhất đưa cho trong quầy bar dưới tầng hầm nhà cô. Chỉ một ly ấy đã khiến cảm giác cô lập, bất an và xấu hổ biến mất, thay bằng một trạng thái hạnh phúc đến mức gần như quên hết mọi thứ xung quanh. Đột nhiên bà có thể nói những điều người khác muốn nghe, gặp đúng người và nhận lại sự đồng cảm.

Với bà, sự lệ thuộc ấy dần thành chứng nghiện nặng khi trưởng thành, với những kỳ uống quá mức vào cuối tuần, những cơn say kéo dài và nỗi hối hận về điều đã làm, đã nói đêm trước. Hậu quả nào cũng đến, và lần nào bà cũng chọn phớt lờ.

Cuộc hôn nhân kéo dài hơn mười năm không giúp mọi thứ khá hơn. Người chồng luôn củng cố niềm tin rằng bà có vấn đề, và đến gần cuối thường chất vấn bà bằng một câu hỏi mang tính buộc tội. Sự chỉ trích và thờ ơ về cảm xúc ấy khiến bà có cảm giác như quay về một môi trường quen thuộc từ thuở nhỏ.

Chỉ khi hôn nhân kết thúc, bà mới bắt đầu thoát khỏi thói quen bỏ rơi chính mình để làm hài lòng người khác, và chưa đầy một năm sau, bà đối diện với chứng nghiện, bước vào một chương trình phục hồi. Ở đó, bà nhận ra phục hồi không đơn thuần là ngừng uống rượu mà là thành thật với chính mình, hiểu cách quá khứ đang định hình hành vi hiện tại. Bà cũng nhận ra câu hỏi mà chồng cũ từng chất vấn đã đặt sai hướng, và câu hỏi hữu ích hơn phải là:

“Điều gì đã xảy ra với em?”

Thay vì hỏi một người bị làm sao, câu hỏi này hỏi họ đã trải qua điều gì. Chỉ sự chuyển hướng nhỏ ấy cũng đủ để trách móc nhường chỗ cho thấu hiểu, và có lẽ đó là điều khiến cuốn sách mang giọng của một người đồng hành hơn là một người đứng trên giảng dạy.

Vì sao một người biết rõ điều gì tốt cho mình mà vẫn không làm được? Theo Connell, những hành vi tự hủy hoại thường là cơ chế đối phó hình thành từ rất sớm. Khi lớn lên trong môi trường rối loạn, bộ não học cách sinh tồn thay vì phát triển. Những nhu cầu chưa được đáp ứng thuở nhỏ trở thành nguồn gốc của các hành vi tự hủy hoại và những ước mơ dang dở khi trưởng thành.

Thay vì giúp bạn phát triển ý thức về bản thân, gia đình bạn đã khiến bạn nghĩ sai về bản chất con người mình. Bạn sợ nếu để người khác biết nhiều về mình thì bạn sẽ gặp bất lợi hoặc mất uy tín, vì vậy bạn buộc phải bảo vệ bản thân bằng cách hạn chế thể hiện suy nghĩ, cảm xúc và quan điểm của mình. Tuy nhiên, cơ chế bảo vệ này có thể gây khó khăn cho bạn trong các mối quan hệ. Bạn tự tước đi của mình cơ hội gần gũi với người khác khi bạn không dám bộc bạch những suy nghĩ trong lòng. 

Từ đó, các trở ngại tiềm ẩn không thể giải quyết chỉ bằng vài thói quen mới. Tác giả cho rằng những kỹ thuật chỉ sửa hành vi hoặc chạm vào bề mặt không hiệu quả với tất cả mọi người, nhất là những ai từng thất vọng với trị liệu truyền thống. Điều cần làm trước tiên là nhìn sâu vào bên trong, rồi chấp nhận rằng sự phớt lờ, tổn thương hay thiếu vắng tình cảm thời nhỏ chưa bao giờ là lỗi của người trải qua chúng.

Đó có thể không phải là một thông điệp dễ nghe. Nhiều người quen tự trách đến mức việc buông lời buộc tội với bản thân nghe còn thấy yên tâm hơn là thừa nhận mình từng là một đứa trẻ cần được che chở. Nhưng chính ở đây, tựa đề của cuốn sách trở thành một lời giải tỏa: chữa lành chỉ bắt đầu khi sự xấu hổ được đặt xuống.

Cũng cần nói rõ để tránh hiểu lầm. Thông điệp “không phải lỗi của bạn” không có nghĩa là mọi trách nhiệm biến mất. Có lẽ đó là bước đầu để người ta thôi tự trừng phạt mình và bắt đầu chịu trách nhiệm cho việc chữa lành theo cách tử tế hơn. Những khuôn mẫu ăn sâu không phải là định mệnh, và cảm giác an toàn về cảm xúc là quyền của bạn, không phải một thứ xa xỉ.

Khi đã hiểu vì sao mình như vậy, bước tiếp theo là gì? Với Connell, đó là học cách nói không. Bà chỉ làm được điều này ở tuổi ngoài ba mươi, trong chương trình phục hồi, bởi trước đó chưa từng cảm thấy mình có quyền từ chối bất kỳ ai. Giờ đây, ở tuổi ngoài năm mươi, bà vẫn tiếp tục học cách đặt giới hạn để bảo vệ bản thân và ngừng xin lỗi vì những điều không phải lỗi của mình.

Điều bà rút ra có thể làm nhiều người đảo lộn cách nghĩ quen thuộc. Khi người khác khó chịu trước một ranh giới, đó nhiều khi chính là bằng chứng ranh giới ấy đang làm đúng việc của nó, chứ không phải tín hiệu để lùi bước. Những người phản ứng gay gắt nhất thường cũng là lý do khiến ranh giới cần tồn tại. Tự bảo vệ mình, thậm chí giữ khoảng cách với người gây hại, không phải là ích kỷ, kể cả khi họ là người thân.

Vì sao việc ấy khó đến vậy? Câu trả lời nằm ở cách cuốn sách nhìn các gia đình độc hại. Theo tác giả, những hệ thống này được duy trì bằng cách buộc từng thành viên giữ nguyên vai trò quen thuộc của mình. Người dám đi theo một hướng khác dễ bị đổ lỗi, chỉ trích hoặc trở thành vật tế thần, bởi sự thay đổi của họ đe dọa cả hệ thống. Bà nhận ra điều này đúng với cả gia đình mình lẫn gia đình chồng cũ, khi cả hai đều sẵn sàng chống lại việc thay đổi những thói quen không tốt.

Bạn cần dũng cảm vượt qua sự phản đối của người khác và tiếng nói chỉ trích bên trong mình để tạo ra một cuộc sống phù hợp với nhu cầu và giá trị của bạn. 

Hiểu được điều này, người đọc có thể bớt tự trách khi sự thay đổi của mình gặp phản kháng từ chính những người thân quen. Bà thừa nhận mình đã mất nhiều năm cố gắng làm hài lòng những thành viên chỉ khiến mình thấy xấu hổ, và việc học cách giữ khoảng cách với họ có thể là một trong những việc khó nhất con người phải làm.

Có một chi tiết ít được nhắc tới nhưng đáng suy ngẫm: để phục hồi, bà còn phải kiềm chế thói quen làm việc và hành động không ngừng, dành thời gian tìm hiểu mình như một con người thay vì chỉ chăm chăm vào những gì mình làm được. Phải chăng nhiều người trong chúng ta cũng đang dùng sự bận rộn để khỏi phải nhìn vào bên trong? Cuốn sách còn nhấn mạnh việc viết nhật ký như một công cụ tự trị liệu, và nhắc rằng khi không thể làm mọi thứ hoàn hảo, con người cần học cách bao dung với chính mình.

Liệu có cuốn sách nào dành cho tất cả mọi người? Chắc chắn là không, và “Không phải lỗi của bạn” cũng vậy. Trong hành trình phục hồi của tác giả, việc tìm chỗ dựa cho giá trị bản thân nơi đức tin, thay vì nơi sự chấp thuận của người khác, được bà xem là phần quan trọng nhất. Người đọc không theo hướng này vẫn có thể tìm thấy giá trị ở những bài học về ranh giới và lòng bao dung với bản thân, nhưng nên biết trước để không bất ngờ trước giọng điệu ấy.

Nội dung của cuốn sách đôi khi cũng khá nặng nề vì chủ đề ngược đãi cảm xúc, phớt lờ, nghiện rượu và cuộc hôn nhân độc hại xuất hiện ngay từ những trang đầu và có thể khơi lại những ký ức đau buồn của người đọc. Do đó, bạn có thể đọc từng đoạn ngắn rồi dừng lại khi cần là một cách đọc tử tế với chính mình.

Cuốn sách có thể là người bạn đồng hành, nhưng không thay thế được chuyên gia, nhất là khi bạn đã chịu những tổn thương sâu sắc. Vì thế, đọc sách không nên là giải pháp thay cho sự giúp đỡ chuyên môn khi cần.

Dẫu vậy, những hạn chế ấy không làm mất đi những điều mà cuốn sách làm tốt. Tác giả không đứng trên cao chỉ dẫn mà đi cùng người đọc như người từng ở đúng vị trí ấy. 

Có thể sẽ không có một cuốn sách nào làm thay bạn phần việc khó nhất, đó là nhìn lại chính mình. Nhưng “Không phải lỗi của bạn” nhắc rằng chúng ta không cần bắt đầu hành trình ấy bằng sự trách móc. Chúng ta có thể bắt đầu bằng một câu hỏi dịu dàng hơn: điều gì đã xảy ra với mình, và mình thật sự cần gì?

Sau nhiều năm tự cản bước mình, tác giả nay có một cuộc sống mà bà đứng về phía bản thân thay vì chống lại nó, và bà tin người đọc cũng có thể trải qua một chuyển biến tương tự. Và biết đâu, câu trả lời không nằm ở việc cố gắng thêm một lần nữa, mà ở việc cho phép bản thân được nghỉ ngơi, được thiết lập ranh giới, được đứng về phía chính mình...

- Trạm Đọc