Năm 2024, Phòng Sách Ba Lan (Polish Chamber of Books – PIK), một tổ chức vận động đại diện cho các nhà xuất bản, nhà bán sách và nhà in, đã ra tuyên bố cảnh báo rằng thị trường sách nước này đang ở trong tình trạng “nghiêm trọng”.

Đại diện PIK chỉ ra: “Tỷ lệ đọc sách thuộc hàng thấp nhất châu Âu, kết hợp với sự thống trị của các doanh nghiệp phân phối lớn, đã dẫn đến sự sụt giảm chưa từng có về số lượng hiệu sách, đặc biệt là các hiệu sách độc lập”.

Tuyên bố cho biết thêm, trong 5 năm trước đó, “hàng trăm hiệu sách” đã đóng cửa trên khắp cả nước. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận sách của độc giả, tình hình tài chính của các nhà xuất bản và, rộng hơn, là “chất lượng nội dung” được xuất bản tại Ba Lan.

Để ứng phó với tình trạng này, đại diện PIK một lần nữa kêu gọi các nhà lập pháp áp dụng một giải pháp đã được triển khai tại một số thị trường sách lớn ở châu Âu: cơ chế giá sách cố định.

Cuộc tranh luận về việc áp dụng cơ chế này tại Ba Lan hiện đã bắt đầu. Cuối năm 2025, Bộ Văn hóa và Di sản Quốc gia Ba Lan đã thúc đẩy một dự thảo luật, nhận được sự ủng hộ của PIK. Tương tự các đạo luật về giá sách cố định tại những thị trường châu Âu khác, dự luật đề xuất một số quy định như: giữ cố định giá sách mới trong thời hạn 12 tháng; yêu cầu nhà xuất bản, đơn vị nhập khẩu và nhà bán lẻ báo cáo dữ liệu bán hàng cho Cơ quan Thống kê Ba Lan do nhà nước quản lý; giới hạn mức chiết khấu bán buôn tối đa ở 45%; đồng thời cấm các nhà phân phối thu thêm những khoản phí khác từ các nhà xuất bản trong nước.

Kể từ đó, đề xuất này đã trở thành một trong những chủ đề tranh luận được theo dõi sát sao nhất trong ngành xuất bản tại khu vực Trung Âu. Những người ủng hộ, trong đó có đại diện PIK, cho rằng giá sách cố định có thể giúp cứu nhiều hiệu sách nhỏ khỏi nguy cơ đóng cửa trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt với các chuỗi bán lẻ lớn.

Tuy nhiên, đề xuất lập pháp này cũng vấp phải sự phản đối từ một số nhà bán lẻ lớn tại Ba Lan, cũng như từ Văn phòng Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng Ba Lan (UOKiK). Trong tuyên bố hồi tháng 7, cơ quan này lập luận rằng biện pháp nói trên có thể gây tác động tiêu cực đến cạnh tranh trên thị trường.

Cuộc tranh luận diễn ra trong bối cảnh dữ liệu do Thư viện Quốc gia Ba Lan (Biblioteka Narodowa) công bố trong báo cáo thị trường sách thường niên mới nhất cho thấy tỷ lệ người đọc sách tại nước này đã ổn định trở lại.

Dẫu vậy, như Agata Diduszko-Żyglewska – một chính trị gia đang giữ vai trò cố vấn cho Bộ trưởng Văn hóa Ba Lan và chủ trì nhóm được thành lập nhằm xây dựng các quy định mới cho thị trường sách – nhận định, thị trường sách Ba Lan vẫn dễ bị tổn thương trước tình trạng “độc quyền nhóm ngày càng gia tăng”. Theo bà, “các tác giả, nhà xuất bản, nhà bán sách và những doanh nghiệp khác” cần được bảo vệ trước “những tác động hủy hoại của quy luật kẻ mạnh”.

Nếu dự luật về giá sách cố định lần này được thông qua, Ba Lan có thể gia nhập nhóm đông đảo các quốc gia châu Âu đã áp dụng cơ chế này.

Theo Ủy ban Độc quyền Đức (Monopolkommission), một cơ quan tư vấn độc lập cho chính phủ Đức, hiện có ít nhất 14 quốc gia châu Âu áp dụng luật giá sách cố định ở khâu bán lẻ, trong đó có những thị trường lớn như Đức, Pháp, Ý và Tây Ban Nha.

Báo cáo cũng lưu ý rằng tại một số quốc gia, chẳng hạn Na Uy, cho đến gần đây, giá sách cố định không được điều chỉnh bằng luật pháp mà thông qua các thỏa thuận trong ngành. Đây là một trường hợp đặc biệt tại châu Âu.

Trong khi đó, cuộc tranh luận về cơ chế giá cố định tại Ba Lan đang được theo dõi sát sao ở những thị trường khác thuộc Trung Âu. Monica Dimitrova, Giám đốc Truyền thông của Next Page Foundation tại Bulgaria – tổ chức tham gia nhiều sáng kiến văn học trên phạm vi toàn châu Âu – chia sẻ với Publishing Perspectives rằng Bulgaria chưa áp dụng hệ thống giá sách cố định, bởi ngay trong nội bộ ngành xuất bản vẫn chưa có sự đồng thuận về biện pháp này.

“Ngược lại, quan điểm của các nhà xuất bản về chính sách này có sự khác biệt sâu sắc. Trong khi một số đơn vị kiên quyết không giảm giá sách trong bất kỳ hoàn cảnh nào, những đơn vị khác lại thường xuyên bày bán các giỏ sách giảm giá tại gian hàng của mình ở hội sách”, Dimitrova cho biết.

Bà nói thêm: “Ngoài tác động đối với thị trường, những cách tiếp cận khác nhau này còn ảnh hưởng khác nhau đến cách người tiêu dùng nhìn nhận sách: như một sản phẩm văn hóa hay như một loại hàng hóa thông thường”.

Theo Dimitrova, giá sách cố định có thể tác động tích cực đến ngành sách của một quốc gia. Cơ chế này có thể góp phần duy trì sự đa dạng văn hóa, giúp các nhà xuất bản kiểm soát tốt hơn vị thế của sách trên thị trường, đồng thời hỗ trợ các hiệu sách độc lập cạnh tranh với những nhà bán lẻ lớn và các tập đoàn trực tuyến khổng lồ.

“Câu hỏi lớn hơn, nếu Bulgaria muốn áp dụng cơ chế này, sẽ là: Bulgaria muốn có một thị trường sách như thế nào? Nếu mục tiêu duy nhất là có được những cuốn sách rẻ nhất có thể, thì cạnh tranh giá tự do có lẽ hợp lý hơn”, Dimitrova nói. “Nhưng nếu mục tiêu là duy trì một mạng lưới hiệu sách rộng khắp, tạo điều kiện cho các tác giả Bulgaria, các nhà xuất bản nhỏ và sự đa dạng văn học phát triển, thì việc áp dụng giá cố định sẽ có cơ sở thuyết phục hơn nhiều”.

Martin Krafl, Giám đốc chương trình quốc gia Khách mời danh dự của Cộng hòa Séc tại Hội sách Frankfurt 2026, cho biết với Publishing Perspectives rằng, bên cạnh các cuộc thảo luận đang diễn ra tại nhiều quốc gia châu Âu khác, các bên trong ngành xuất bản Séc cũng có những cách tiếp cận khác nhau đối với vấn đề giá sách cố định.

“Tôi cho rằng vấn đề này đang chia rẽ thị trường sách Séc. Theo tôi, cơ chế giá sách cố định sẽ được các nhà xuất bản nhỏ và hiệu sách độc lập hoan nghênh hơn cả. Đối với những nhà xuất bản lớn nhất, đây không phải là một vấn đề được ưa chuộng”, Krafl nhận định.

Ông hiện là điều phối viên chính của Trung tâm Văn học Séc, một thành viên của mạng lưới RECIT gồm các trung tâm dịch thuật văn học, đồng thời là một bộ phận thuộc Thư viện Moravia tại thành phố Brno.

Krafl cũng lưu ý: “Một điều thú vị là tại đất nước chúng tôi, cuộc tranh luận về giá sách cố định thường gắn liền với một câu hỏi khác: Làm thế nào để hỗ trợ các hiệu sách địa phương?”.

Cho đến nay, dự luật về giá sách cố định vẫn chưa có bước tiến đáng kể tại Cộng hòa Séc. Tuy nhiên, các biện pháp khác nhằm bảo vệ những hiệu sách trong nước đang được triển khai.

“Tôi cho rằng đối với ngành sách, trong vài năm gần đây, việc đạt được mức thuế giá trị gia tăng 0% đối với sách còn quan trọng hơn”, Krafl nói.

Dù vậy, mọi sự chú ý hiện đang hướng về Ba Lan khi nỗ lực mới nhất của nước này nhằm ban hành luật giá sách cố định tiếp tục được thúc đẩy. Kết quả của quá trình này có thể trở thành dấu hiệu dự báo hướng đi của ngành xuất bản trên khắp Trung Âu.

- Theo: Jaroslaw Adamowski (Publishing Perspectives)