Các kết quả của các bài trắc nghiệm được trình bày ảnh hưởng đến cách ta tiếp nhận chúng, và bản thân chúng ta cũng có những thiên kiến khi xử lý thông tin về chính mình.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá 3 lý do khiến ta thích làm các bài trắc nghiệm tính cách và vì sao nhiều người không muốn thừa nhận rằng “kiểu” của mình có thể sai, ngay cả khi nó không thực sự phù hợp. Tóm lại, chúng ta muốn hiểu bản thân, muốn thuộc về một nhóm, và muốn hiểu người khác.
Chúng ta muốn khám phá điều gì đó mới về bản thân
Một trong những lý do khiến chúng ta thích làm trắc nghiệm tính cách là vì ta muốn hiểu chính mình. Trong một tập của podcast The Black Goat, nhà tâm lý học về tính cách Simine Vazire cho rằng chúng ta kỳ vọng những bài test này sẽ tiết lộ những điều mà trước đó ta chưa biết về bản thân.
Tin không vui là điều đó hiếm khi xảy ra. Nhưng tin tốt là: nghiên cứu về hiểu biết bản thân và người khác cho thấy chúng ta thực ra hiểu mình khá rõ.
Bạn bè, gia đình, thậm chí cả người lạ thường nhìn nhận bạn khá giống với cách bạn nhìn nhận chính mình. Với một số khía cạnh như cảm xúc, bạn còn có lợi thế vì bạn có thông tin mà người khác không có.
Tất nhiên, vẫn có những điều bạn chưa biết về mình, chẳng hạn bạn có thực sự sáng tạo hay trí tuệ đến mức nào. Nhưng để tìm ra điều đó, hỏi người bạn thân có lẽ còn hiệu quả hơn là làm MBTI hay Enneagram.
Chúng ta muốn được thuộc về
Một lý do đơn giản khiến chúng ta dễ đồng nhất với kết quả trắc nghiệm là vì con người có nhu cầu được thuộc về một nhóm.
Một người bạn của tôi từng kể về lần đầu làm MBTI khi còn học trung học. Là một người theo nghệ thuật, cô ấy luôn cảm thấy khác biệt với bạn bè xung quanh. Và việc biết rằng “có những người khác giống mình ngoài kia” mang lại cho cô ấy sự an ủi rất lớn.
Cảm giác được thấu hiểu và “bình thường hóa”, có thể là lần đầu tiên trong đời, là một trải nghiệm mạnh mẽ. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi ai đó trong hoàn cảnh này sẽ phản ứng tiêu cực nếu bị nói rằng “nơi họ cảm thấy thuộc về” thực ra không tồn tại.
Chúng ta muốn có cách đơn giản để hiểu người khác
Hiểu và kết nối với người khác vốn không hề dễ dàng. Nếu điều đó đơn giản, sẽ không có cả một ngành công nghiệp trị giá hàng triệu đô xoay quanh sách và dịch vụ về các mối quan hệ.
Chúng ta bị hấp dẫn bởi ý tưởng về một “lối tắt” - một công cụ giúp hiểu người khác nhanh chóng, biết được xu hướng và động cơ của họ chỉ trong nháy mắt, thay vì phải trải qua quá trình thử-sai và những khoảnh khắc khó xử khi làm quen.
Đó chính là điều mà các bài test như MBTI và Enneagram hứa hẹn. Về lý thuyết, chỉ cần biết “kiểu” của ai đó, ta có thể hiểu và tương tác với họ một cách dễ dàng hơn.
Điều này cũng hợp lý với cách não bộ hoạt động: chúng ta có xu hướng phân loại mọi thứ để tiết kiệm năng lượng và hiểu thế giới nhanh hơn.
Khi gặp một người, tình huống hay sự vật, chúng ta lưu trữ thông tin về chúng trong cái gọi là schema - một dạng “khuôn mẫu tinh thần” về đặc điểm của đối tượng đó. Qua thời gian và trải nghiệm, chúng ta xây dựng nên những kỳ vọng và hiểu biết về những người thuộc cùng một “nhóm”.
Khi tương tác với ai đó mà ta cho là thuộc một nhóm nhất định, “schema” đó sẽ tự động kích hoạt, giống như một kịch bản, và dẫn dắt cách ta cư xử.
Ví dụ, nếu bạn quen thuộc với hệ thống MBTI, chỉ cần ai đó nói họ là ISFJ, bạn đã có sẵn một “bản mẫu” để hiểu họ. Ít nhất, đó là ý tưởng.
Nhưng vấn đề nằm ở đây: Hành vi dựa trên “schema” có thể khiến chúng ta đưa ra những giả định sai về người khác, chỉ vì ta tin rằng “người thuộc nhóm đó thì phải như vậy”.
Nói cách khác, khái quát hóa giúp tiết kiệm thời gian nhưng không phải lúc nào cũng đúng.
Vì vậy, những “bản đồ xã hội” này chỉ hữu ích khi nội dung của chúng chính xác. Nếu các hệ thống như MBTI hay Enneagram không thực sự phản ánh đúng sự khác biệt giữa con người, thì giá trị thực tiễn của chúng sẽ thấp hơn nhiều so với vẻ bề ngoài.
- Theo: Jennifer V. Fayard Ph.D.