Trong thời gian làm việc tại Google, tôi bị hình thành một cục máu đông ở cánh tay - một tình trạng mà, với độ tuổi của tôi khi đó, các bác sĩ cho rằng có liên quan đến căng thẳng kéo dài. Điều này buộc tôi phải đối diện với một câu hỏi không mấy dễ chịu: Điều gì sẽ xảy ra nếu sự kiên cường của tôi không phải là thứ đang bảo vệ tôi, mà chỉ đang trì hoãn khoảnh khắc tôi phải thừa nhận rằng có điều gì đó đang không ổn?

Chúng ta thường xem sự kiên cường là một điều tốt tuyệt đối. Ta ca ngợi phẩm chất này ở doanh nhân, người chăm sóc, học sinh, hay các nhà lãnh đạo. Dần dần, “kiên cường” trở thành một chuẩn mực mang tính đạo đức, một dấu hiệu của sự trưởng thành và mạnh mẽ.

Nhưng ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy rằng, khi được áp dụng một cách máy móc, sự kiên cường có thể gây tổn hại thực sự đến sức khỏe của chúng ta, cũng như làm suy giảm khả năng thay đổi những hệ thống đang vận hành không ổn.

Nhà tâm lý học George Bonanno - một trong những chuyên gia hàng đầu nghiên cứu về sự kiên cường - cho rằng kiên cường không phải là một đặc điểm cố định, mà là sự linh hoạt trong điều chỉnh: khả năng lựa chọn những cách ứng phó khác nhau tùy theo từng hoàn cảnh. Nghịch lý xuất hiện khi người ta hiểu sai điều này, và xem kiên cường như một chiến lược duy nhất: chịu đựng và tiếp tục tiến lên. Khi đó, kiên cường bị biến thành một dạng “lì lợm” cứng nhắc.

Trong nhiều nghiên cứu, những người có mức độ “grit” (sự bền bỉ) cao lại có xu hướng tiếp tục theo đuổi những nhiệm vụ mà về bản chất là không thể thắng. Họ chơi lâu hơn, bỏ nhiều công sức hơn và cũng mất nhiều tiền hơn. Chính phẩm chất giúp họ hoàn thành những việc khó khăn cũng khiến họ chậm từ bỏ những thứ không còn khả thi.

Một cách hiểu sai tương tự cũng xảy ra khi ta nhìn nhận về nghịch cảnh. Một trong những phát hiện nổi tiếng trong tâm lý học là đường cong hình chữ U: những người từng trải qua một mức độ khó khăn vừa phải thường có mức độ hạnh phúc lâu dài cao hơn so với những người chưa từng gặp khó khăn, hoặc những người trải qua quá nhiều khó khăn.

Sự kiên cường không còn là điều tích cực nữa khi nó khiến con người tiếp tục chịu đựng những điều đáng ra cần phải thay đổi.

Sự tinh tế này thường bị đơn giản hóa thành một khẩu hiệu quen thuộc - “thứ gì không giết được bạn sẽ khiến bạn mạnh mẽ hơn” - nhưng câu nói đó bỏ qua một thực tế quan trọng: khi nghịch cảnh vượt quá một ngưỡng nhất định, mức độ hạnh phúc sẽ giảm mạnh. Nguy hiểm hơn, nhiều tổ chức lại biến một quan sát mang tính mô tả thành một mệnh lệnh: nghịch cảnh giúp rèn luyện con người. Nhưng dữ liệu thực tế không hề nói như vậy.

Ở cấp độ sinh lý, cái giá của sự “bền bỉ cứng nhắc” có thể rất nghiêm trọng. Một tổng quan hệ thống các nghiên cứu cho thấy, trong những bối cảnh căng thẳng kéo dài và thiếu khả năng kiểm soát, kiểu đối phó này có liên hệ với các vấn đề tim mạch tồi tệ hơn. Khi ở trong những hệ thống không phản hồi dù ta có cố gắng đến đâu, việc mù quáng chịu đựng chỉ khiến cơ thể và tinh thần bị bào mòn theo thời gian.

Ngay cả những câu chuyện về sự trưởng thành của chúng ta cũng có thể vô tình bóp méo cách ta hiểu về sự kiên cường. Nghiên cứu chỉ ra rằng những gì con người tự báo cáo là “trưởng thành sau sang chấn” thường bị phóng đại. Việc nói rằng “trải nghiệm này khiến tôi mạnh mẽ hơn” có thể giúp ta ổn định về mặt xã hội và cảm xúc trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng có thể khiến ta né tránh việc thừa nhận những tổn thương thực sự của mình.

Đó chính là nghịch lý của sự kiên cường: nó không còn là một phẩm chất tích cực khi khiến con người tiếp tục chịu đựng những điều lẽ ra cần phải được thay đổi.

Sự kiên cường không phải là một đức tính tuyệt đối, mà là một chiến lược và giống như mọi chiến lược khác, nó cũng có thể thất bại. Vì vậy, thay vì áp dụng một cách máy móc và cứng nhắc, dưới đây là năm cách dựa trên bằng chứng để rèn luyện sự kiên cường mà không để nó phản tác dụng:

Phân biệt giữa thử thách và “cái bẫy”. Thử thách là những trở ngại tạm thời, vẫn có hướng giải quyết rõ ràng; còn “cái bẫy” là những tình huống mà càng cố gắng, kết quả càng giảm dần hoặc thậm chí tệ hơn. Trước khi dốc thêm sức, hãy tự hỏi: “Nếu mình tiếp tục như thế này, tình hình có khả năng cải thiện không?” Nếu câu trả lời là không, thì việc tiếp tục “kiên cường” không còn là sức mạnh mà là sự trì trệ.

Lắng nghe “quyền phủ quyết” của cơ thể. Mệt mỏi kéo dài, lo âu dai dẳng, hay bệnh tật lặp đi lặp lại không phải là dấu hiệu cho thấy bạn cần kiên cường hơn, mà là dấu hiệu bạn cần một chiến lược khác. Thay vì cố gắng chịu đựng, hãy xem những tín hiệu của cơ thể như dữ liệu cần được lắng nghe.

Thực hành việc “từ bỏ có chiến lược”. Chúng ta thường được dạy cách chịu đựng, nhưng hiếm khi được dạy khi nào nên dừng lại. Trong khi đó, việc biết chuyển hướng khi chi phí vượt quá lợi ích là một phần quan trọng của sự linh hoạt cảm xúc. Đôi khi, điều kiên cường nhất bạn có thể làm là bước ra khỏi tình huống đó.

Tách giá trị bản thân khỏi sự kiên cường. Giá trị của bạn không nằm ở việc bạn chịu đựng được bao nhiêu. Trên thực tế, bạn sẽ có tác động tích cực lâu dài hơn khi biết chăm sóc sức khỏe của chính mình.

Tìm kiếm giải pháp mang tính hệ thống. Nếu có thể, đừng để một vấn đề mang tính tập thể trở thành gánh nặng cá nhân. Đôi khi, cách phản ứng hiệu quả nhất với nghịch cảnh không phải là học cách chịu đựng tốt hơn, mà là tìm cách loại bỏ nguyên nhân của nó.

Sự kiên cường là một năng lực mạnh mẽ của con người. Nhưng cũng giống như bất kỳ công cụ nào, nó chỉ phát huy hiệu quả trong một phạm vi nhất định. Khi vượt quá giới hạn đó, nó có thể trở nên nguy hiểm. 

Vì thế, những người thực sự kiên cường không phải là những người âm thầm chịu đựng, mà là những người biết điều chỉnh linh hoạt: khi nào cần nghỉ ngơi, khi nào cần tiến lên, khi nào cần thay đổi hướng đi và khi nào cần rời bỏ.

- Theo: Anne-Laure Le Cunff

Bài viết trên mang đến một góc nhìn bổ sung cho cuốn sách “Grit – Vững tâm bền chí ắt thành công” của Angela Duckworth. Nếu Grit đề cao sức mạnh của đam mê và sự bền bỉ trong việc theo đuổi mục tiêu dài hạn, thì “nghịch lý của sự kiên cường” lại nhắc chúng ta rằng bền bỉ không phải lúc nào cũng là câu trả lời đúng.

Angela Duckworth cho thấy rằng những người thành công thường là những người không dễ bỏ cuộc. Nhưng điều gì xảy ra khi mục tiêu đó vốn dĩ không còn phù hợp, hoặc hệ thống xung quanh đã sai lệch? Khi đó, tiếp tục “cố” không còn là biểu hiện của ý chí, mà có thể trở thành một dạng mắc kẹt.

Vì vậy, có lẽ cách hiểu đầy đủ hơn về “grit” không phải là luôn tiến về phía trước bằng mọi giá, mà là biết phân biệt khi nào nên kiên trì và khi nào nên dừng lại. Kiên cường thực sự không chỉ nằm ở việc chịu đựng, mà còn ở khả năng lựa chọn đúng hướng đi cho mình.

Tìm hiểu thêm về cuốn sách “Grit - Vững tâm bền chí ắt thành công” tại: https://shorten.asia/eXFMVepp