Đó là một trong những vấn đề được tác giả Graham Farmelo đặt ra trong cuốn tiểu sử mới “Hawking - His Life And Work” (tạm dịch: Hawking - Cuộc đời và sự nghiệp). Trong bài review trên The Guardian, Philip Ball nhìn nhận đây là một chân dung toàn diện về Stephen Hawking: vừa ghi nhận những thành tựu khoa học phi thường, vừa đề cập đến những khía cạnh khó chịu trong tính cách và cách ông đối xử với những người xung quanh.

Hawking được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh vận động vào đầu năm 1963, khi ông mới ở tuổi đôi mươi. Các bác sĩ khi đó cho rằng ông chỉ còn chưa đầy 10 năm để sống. Thế nhưng, bất chấp khả năng vận động và lời nói ngày càng suy giảm, Hawking vẫn tiếp tục nghiên cứu và xây dựng một sự nghiệp khoa học đáng kinh ngạc.

Công trình của ông về các điểm kỳ dị của không-thời gian cùng Roger Penrose đã góp phần giải thích nguồn gốc của Vụ Nổ Lớn. Năm 1974, Hawking tiếp tục đưa ra lý thuyết nổi tiếng về bức xạ Hawking, cho rằng lỗ đen không hoàn toàn đen mà có thể phát ra các hạt và cuối cùng bốc hơi.

Công trình này kết hợp bốn lĩnh vực quan trọng của vật lý: thuyết tương đối rộng, cơ học lượng tử, nhiệt động lực học và lý thuyết thông tin. Theo Graham Farmelo, chính với vai trò là người giải thích những bí ẩn của lỗ đen, Hawking sẽ được lịch sử khoa học nhớ đến.

Điểm đáng chú ý trong cuốn sách của Farmelo là ông không dừng lại ở những thành tựu khoa học. Những lời kể từ gia đình và những người từng làm việc với Hawking cho thấy một hình ảnh khác: ông có thể ích kỷ, lạnh lùng, kiêu ngạo và đặc biệt thích cạnh tranh.

Cha của Hawking từng lo lắng rằng con trai mình đang trở thành một người “ích kỷ”, trong khi chị gái ông gọi ông là một trong những người vị kỷ nhất mà bà từng gặp. Người con trai út cũng kể rằng Hawking có tính cạnh tranh rất cao và không bao giờ để các con thắng trong những trò chơi.

Trong cuộc hôn nhân với Jane Hawking, những yêu cầu mang tính kiểm soát của ông cùng sự thiếu quan tâm tới những mối bận tâm của vợ càng khiến Jane bị cô lập. Những hy sinh mà bà dành cho gia đình và việc chăm sóc Hawking cũng thường không được ông ghi nhận đầy đủ.

Một trong những chỉ trích nghiêm trọng hơn liên quan đến cách Hawking đối xử với các đồng nghiệp trong giới khoa học.

Ngay từ công trình đầu tiên với Roger Penrose, Hawking đã bị cho là không ghi nhận thỏa đáng mức độ đóng góp của cộng sự. Trường hợp của nhà vật lý Jacob Bekenstein còn gây tranh cãi hơn. Hawking từng mạnh mẽ bác bỏ ý tưởng của Bekenstein về mối liên hệ giữa diện tích và entropy của lỗ đen, trước khi tự mình phát hiện ra rằng Bekenstein đã đúng. Sau đó, Hawking về cơ bản lại tiếp nhận ý tưởng này mà không ghi nhận đầy đủ nguồn gốc của nó.

Theo Farmelo, một số đồng nghiệp cũng cho rằng các bài nói chuyện của Hawking thường “chỉ xoay quanh ông ấy” và ông hiếm khi công khai ghi nhận đóng góp của những người khác.

Hawking không chỉ là một nhà khoa học. Ông còn trở thành biểu tượng của nghị lực trước bệnh tật và người khuyết tật. Hình ảnh một người phải sử dụng xe lăn, giao tiếp thông qua thiết bị hỗ trợ nhưng vẫn có thể khám phá những bí ẩn sâu nhất của vũ trụ đã tạo nên một câu chuyện truyền cảm hứng mạnh mẽ.

Chính vì vậy, xã hội có thể đã vô tình dành cho Hawking một sự khoan dung đặc biệt. Những hành vi nếu xuất hiện ở một nhà khoa học khác có thể đã bị chỉ trích gay gắt lại phần nào được bỏ qua vì người ta nhìn ông trước hết như một biểu tượng của nghị lực và thiên tài.

Graham Farmelo không phủ nhận những đóng góp của Hawking. Ngược lại, cuốn sách cho thấy rõ vì sao ông có vị trí đặc biệt trong lịch sử vật lý. Nhưng đồng thời, nó đặt ra một câu hỏi khó hơn: liệu chúng ta có thể ghi nhận một thiên tài mà không biến họ thành một con người hoàn hảo?

Có lẽ việc nhìn Stephen Hawking với đầy đủ cả tài năng lẫn khuyết điểm không làm giảm đi những thành tựu khoa học của ông. Nhưng nó giúp chúng ta nhìn lịch sử khoa học một cách thực tế hơn – nơi những người tạo ra những ý tưởng vĩ đại vẫn là những con người bình thường, với cả phẩm chất đáng ngưỡng mộ và những mặt tối không thể bỏ qua.

- Theo: The Guardian