Sau nhiều năm học tập và sáu tháng sống ở New York, tôi tin rằng mình đã làm chủ được tiếng Anh. Tôi pha trò với bạn bè người Mỹ, cày phim không cần phụ đề, thậm chí nửa thời gian còn nghĩ bằng tiếng Anh.
Rồi tôi chuyển đến London để nhận công việc đầu tiên tại Google — và đột nhiên, tôi cảm thấy như mình chưa bao giờ thực sự thành thạo ngôn ngữ này. Đồng nghiệp sử dụng những cụm từ tôi chưa từng nghe. Các tham chiếu văn hóa cứ bay qua đầu tôi. Tôi gật gù trong các cuộc họp, giả vờ hiểu những câu đùa khiến tôi hoàn toàn bối rối. Cảm giác đó thật tệ.
Thực ra, tôi đang trải qua những cơn “đau lớn” tất yếu trên con đường làm chủ một kỹ năng. Nhưng tất cả những gì tôi từng được nghe về việc trở nên giỏi giang đã khiến tôi hiểu nhầm sự phát triển này thành thất bại.
Câu chuyện văn hóa của chúng ta về sự tinh thông không chỉ là thiếu sót — nó còn gây hiểu lầm một cách nguy hiểm. Chúng ta đã thần thoại hóa sự tinh thông theo những cách khiến con người bỏ cuộc đúng vào thời điểm họ sắp bước sang một vùng đất mới.
5 lời dối trá chúng ta tự nói với mình về sự tinh thông
Vấn đề bắt đầu từ cách chúng ta hiểu về “làm chủ”. Chúng ta mang theo một loạt giả định ăn sâu — nghe thì hiển nhiên và đúng đắn, nhưng thực chất lại phản tác dụng. Đây là những ngộ nhận gây hại nhất:
Chúng ta tưởng tượng rằng có một vạch đích nơi ta “đã tới”, nơi ta chính thức trở thành chuyên gia. Nhưng hãy quan sát bất kỳ bậc thầy nào, bạn sẽ thấy họ vẫn không ngừng đặt câu hỏi về cách làm của mình, vẫn khám phá kỹ thuật mới, vẫn thử nghiệm và dấn thân vào những vùng chưa biết.
Chúng ta mong đợi sự tiến bộ đều đặn, đo đếm được: luyện tập nhiều hơn, giỏi hơn, rồi lặp lại. Thực tế thì giống biểu đồ chứng khoán hơn: những cao nguyên dài, xen kẽ các bước nhảy vọt đột ngột, và đôi khi là những cú trượt lùi khi bạn đang tích hợp điều gì đó mới.
Nghiên cứu cho thấy việc luyện tập bền bỉ, đều đặn hiệu quả hơn rất nhiều so với những đợt bùng nổ cường độ cao nhưng rời rạc. Người luyện 30 phút mỗi ngày trong một năm thường sẽ vượt xa người luyện 3 tiếng một lần mỗi tuần.
Chúng ta ám ảnh với cơ chế: cách cầm nhạc cụ “đúng”, tư thế hoàn hảo, phương pháp chính xác. Nhưng dù kỹ thuật cực kỳ quan trọng, thì tư duy, vòng phản hồi, nghỉ ngơi và môi trường hỗ trợ cũng quan trọng không kém.
Có lẽ đây là ngộ nhận nguy hiểm nhất. Ngay cả những bậc thầy vẫn thường xuyên thất vọng và phải quay lại những nền tảng cơ bản. Điểm khác biệt là họ đã học được cách tìm thấy sự thỏa mãn trong chính quá trình, chứ không chỉ ở kết quả.
Vậy nếu hầu hết những gì ta tin về sự tinh thông đều sai, thì điều gì mới thực sự hiệu quả? Câu trả lời nằm ở cách bộ não của chúng ta học hỏi và thích nghi.
Đạt đến sự tinh thông thông qua thử nghiệm
Bộ não con người thích nghi nhanh nhất khi đối mặt với những thử thách mới mẻ, chứ không phải việc lặp đi lặp lại máy móc. Quan trọng hơn cả, các nghiên cứu về cái mà các nhà khoa học gọi là “độ khó đáng mong muốn” cho thấy: sự chật vật không phải dấu hiệu của thất bại mà là dấu hiệu cho thấy não bạn đang hình thành những đường dẫn thần kinh mới.
Đó là lý do các chuyên gia không chỉ lặp lại những gì họ đã biết. Họ liên tục thử nghiệm ở rìa năng lực của mình. Thay vì “cày” lặp đi lặp lại, họ xem mỗi buổi luyện tập như một phòng thí nghiệm thu nhỏ.
Cụ thể, điều đó trông như thế này:
Hãy từ bỏ ý niệm rằng sự tinh thông là một đích đến. Thay vào đó, hãy thử nghiệm những cách tiếp cận khác nhau.
Một lập trình viên có thể thử vài ngày không tra Stack Overflow hay ChatGPT. Một nhạc công có thể dành 10 phút mỗi ngày chỉ để luyện gam trước khi chạm vào bất kỳ bản nhạc nào trong suốt hai tuần. Những thử nghiệm nhỏ này giúp bạn kiểm tra ranh giới hiểu biết của mình, đồng thời chấp nhận những khoảng “ở giữa”.
Tạo ra những hệ thống giúp bạn nhận ra điều gì đang hiệu quả. Bạn có thể theo dõi những từ mới mà mình thực sự dùng trong hội thoại, chụp lại tác phẩm ở các giai đoạn khác nhau để thấy mô thức trong quá trình làm việc, hoặc xin phản hồi cụ thể sau mỗi buổi trao đổi một–một với quản lý. Vòng phản hồi tốt giúp bạn nhận ra những cơ hội cải thiện tinh tế mà thường ngày rất dễ bỏ sót.
Những người giỏi coi trở ngại là những câu đố cần giải. Khi gặp khó, hãy tò mò: Cụ thể thì điều gì đang khó? Có góc tiếp cận nào khác không? Nếu chia nhỏ vấn đề ra thì sao?
Sự tinh thông thực sự không phải là “đến được đâu đó”.
Nó là việc trở thành kiểu người có thể thích nghi ở bất cứ đâu, phát triển sự thoải mái với thử nghiệm đến mức bạn luôn có thể học hỏi, lớn lên và tìm ra những ranh giới mới, dù đang khám phá lĩnh vực nào.
Theo: Anne-Laure Le Cunff
