Hơn 150 năm trước, Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky đã đặt ra những câu hỏi ấy trong tác phẩm sau này trở thành một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất của văn học Nga: “Tội ác và Hình phạt” (Crime and Punishment).

Được đăng nhiều kỳ lần đầu trên một tạp chí văn học vào năm 1866, cuốn tiểu thuyết kể câu chuyện về Rodion Romanovich Raskolnikov, một sinh viên luật trẻ tuổi sống tại Saint Petersburg.

Raskolnikov sống trong cảnh nghèo túng cùng cực, và khi câu chuyện bắt đầu, anh đã không còn đủ tiền để tiếp tục việc học.

Những lá thư từ quê nhà chỉ khiến anh thêm đau khổ khi nhận ra mẹ và em gái đã hy sinh biết bao cho thành công của mình.

Ngày càng tuyệt vọng sau khi phải bán đi món đồ giá trị cuối cùng cho một bà lão cầm đồ, anh đi đến quyết định thực hiện một kế hoạch: giết bà ta và cướp lấy số tiền.

Nhưng tác động của việc thực hiện hành vi không thể tưởng tượng nổi ấy lại vượt xa mọi điều anh từng chuẩn bị tinh thần để đối mặt.

Dù cuốn tiểu thuyết thường được xem là một trong những tác phẩm trinh thám tâm lý đầu tiên, phạm vi của nó còn vượt xa những giằng xé nội tâm của riêng Raskolnikov.

Từ những quán rượu ẩm thấp, những căn hộ đổ nát cho đến các đồn cảnh sát ngột ngạt, mặt tối của Saint Petersburg thế kỷ XIX được Dostoyevsky khắc họa sống động bằng ngòi bút sắc lạnh và đầy ám ảnh.

Chúng ta gặp những nhân vật như Marmeladov, một cựu công chức khốn khổ đã nghiện rượu để rồi phá nát cuộc đời gia đình mình, hay Svidrigailov, một quý tộc bệnh hoạn và trụy lạc.

Khi gia đình của Raskolnikov lên thành phố, sự trong sáng về đạo đức của họ tạo nên sự đối lập gay gắt với sự suy đồi của những người xung quanh, ngay cả khi số phận của tất cả họ ngày càng đan xen chặt chẽ với nhau.

Bức tranh ảm đạm về xã hội Nga này phản ánh chính những trải nghiệm sống phức tạp và những thay đổi trong tư tưởng của tác giả.

Khi còn trẻ, sau khi từ bỏ một sự nghiệp quân sự đầy hứa hẹn, Dostoyevsky bị thu hút bởi các tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cải cách xã hội. Ông tham gia một nhóm trí thức chuyên thảo luận những tác phẩm cấp tiến bị chính quyền Đế quốc Nga cấm lưu hành.

Khi hoạt động của nhóm bị phát hiện, các thành viên, trong đó có Dostoyevsky, đều bị bắt giữ.

Nhiều người bị tuyên án tử hình, chỉ để rồi phải trải qua một cuộc hành quyết giả và được Sa hoàng ân xá vào phút chót.

Dostoyevsky sau đó bị đưa tới trại lao động khổ sai ở Siberia trong bốn năm trước khi được trả tự do vào năm 1854.

Trải nghiệm ấy khiến ông có cái nhìn bi quan hơn nhiều về các chương trình cải cách xã hội, đồng thời chuyển mối quan tâm của mình sang những vấn đề tinh thần và tâm linh.

Trong tiểu thuyết “Ghi chép dưới hầm” (Notes from Underground) xuất bản năm 1864, ông trình bày niềm tin rằng những triết lý không tưởng của phương Tây không thể nào thỏa mãn những khát vọng đầy mâu thuẫn trong tâm hồn con người.

“Tội ác và Hình phạt” được thai nghén và hoàn thành ngay năm sau đó, tiếp tục khai thác nhiều chủ đề tương tự.

Ở một khía cạnh nào đó, cuốn tiểu thuyết đi theo mô-típ quen thuộc về một thanh niên đầy triển vọng bị cám dỗ và tha hóa bởi những hiểm họa của đời sống đô thị.

Nhưng sự phê phán xã hội của tác phẩm còn sâu sắc hơn thế rất nhiều.

Raskolnikov tự biện minh rằng việc mình tiến thân bằng cái giá là mạng sống của một bà chủ tiệm cầm đồ bóc lột người khác sẽ mang lại lợi ích lớn hơn cho xã hội.

Bằng cách đó, anh phản ánh những học thuyết về chủ nghĩa vị kỷ và chủ nghĩa vị lợi vốn được nhiều trí thức đương thời của Dostoyevsky ủng hộ.

Và khi tin rằng trí tuệ của mình cho phép bản thân vượt lên trên những cấm kỵ đạo đức thông thường, Raskolnikov đã tự tách mình khỏi chính nhân tính của mình.

Tuy nhiên, mặc dù chủ đề của cuốn sách là các vấn đề đạo đức, “Tội ác và Hình phạt” không bao giờ trở thành một bài giảng luân lý đơn thuần.

Mỗi nhân vật đều được trao cho một tiếng nói riêng biệt, chân thực và đầy sức thuyết phục.

Một trong những điều đáng kinh ngạc nhất của “Tội ác và Hình phạt” là khả năng tạo nên sự căng thẳng và hấp dẫn dù chi tiết về vụ giết người trung tâm đã được tiết lộ ngay từ phần đầu câu chuyện.

Tội ác của Raskolnikov là điều hiển nhiên.

Nhưng chỉ thông qua cách Dostoyevsky miêu tả đầy cuốn hút những hỗn loạn tâm lý và xã hội diễn ra sau đó, chúng ta mới hiểu được bản chất thực sự của hình phạt mà anh phải chịu, và cả khả năng được cứu chuộc của con người.

- Theo: Alex Gendler