Ngày 29/10/2026, Hiệp hội Các nhà xuất bản Mỹ (Association of American Publishers – AAP), Hiệp hội Quốc tế các Nhà xuất bản Khoa học, Kỹ thuật và Y học (STM), Hiệp hội Các nhà xuất bản Sách Độc lập (IBPA) và Trung tâm Bản quyền (Copyright Clearance Center – CCC) cùng nộp một văn bản amicus brief lên Tòa án Liên bang khu vực phía Nam New York.
Amicus brief thường được hiểu là văn bản trình bày quan điểm của một bên không trực tiếp tham gia vụ kiện, nhằm cung cấp thêm lập luận hoặc góc nhìn pháp lý để hỗ trợ tòa án xem xét vấn đề. Trong trường hợp này, bốn tổ chức đứng về phía các nguyên đơn là tác giả, nhà xuất bản sách và đơn vị xuất bản tin tức, những bên cáo buộc OpenAI sử dụng trái phép các tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI; đồng thời cáo buộc Microsoft đã biết và hỗ trợ hành vi vi phạm đó.
Vụ kiện hiện tại là kết quả hợp nhất của nhiều vụ kiện bản quyền, trong đó có đơn kiện được Hiệp hội Tác giả Mỹ (Authors Guild) cùng các nhà văn như David Baldacci, John Grisham và Scott Turow khởi xướng từ năm 2023. Các bên đã đề nghị tòa án đưa ra phán quyết tóm tắt (summary judgment), tức giải quyết những vấn đề pháp lý có thể xác định mà không cần tiến hành một phiên xét xử đầy đủ.
Lập luận quan trọng nhất trong văn bản của các tổ chức xuất bản là: sự phát triển của công nghệ không đồng nghĩa với việc các nguyên tắc bảo hộ bản quyền phải được nới lỏng.
Theo họ, luật bản quyền vẫn cần được áp dụng đối với những công nghệ mới. Việc một hệ thống AI phân tích hàng triệu văn bản để học cách sử dụng ngôn ngữ, xây dựng câu trả lời hay tạo nội dung mới không tự động khiến việc sao chép các tác phẩm đó trở thành hợp pháp.
Các tổ chức này cho rằng cách diễn giải quá rộng về “sử dụng hợp lý” có thể làm suy yếu cơ chế cấp phép vốn đã tồn tại trong ngành xuất bản. Thay vì thương lượng để được sử dụng nội dung, các công ty công nghệ có thể khai thác tác phẩm mà không cần sự đồng ý hoặc trả thù lao cho người nắm giữ bản quyền. Khi đó, giá trị kinh tế được tạo ra từ sách và các tác phẩm khác có nguy cơ chuyển dịch khỏi những người đã đầu tư thời gian, công sức và nguồn lực để sáng tạo.
Một vấn đề khác được đưa ra là khả năng AI tạo ra những nội dung cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm gốc. Văn bản của các tổ chức xuất bản dẫn lại những tài liệu liên quan đến việc OpenAI từng sử dụng loạt tiểu thuyết A Song of Ice and Fire của George R. R. Martin trong quá trình huấn luyện. Các nguyên đơn cho rằng ChatGPT có thể tạo ra những phần tiếp nối câu chuyện, trở thành sản phẩm thay thế cho cuốn The Winds of Winter mà độc giả đang chờ đợi.
Văn bản cũng viện dẫn những phát biểu được cho là của nhân sự thuộc OpenAI và Microsoft về nguy cơ nội dung do AI tạo ra cạnh tranh với tác phẩm của con người. Theo lập luận của phía xuất bản, tác động của AI không chỉ nằm ở việc sao chép nguyên văn một cuốn sách, mà còn ở khả năng tạo ra số lượng lớn nội dung tương tự, làm giảm cơ hội tiếp cận độc giả và doanh thu của tác giả.
Cần lưu ý, đây là những lập luận và bằng chứng được phía nguyên đơn đưa ra trong hồ sơ vụ kiện, chưa phải kết luận cuối cùng của tòa án.
Bên cạnh việc phản đối sử dụng tác phẩm không có sự cho phép, các tổ chức xuất bản nhấn mạnh rằng thị trường cấp phép nội dung cho các công ty AI đã bắt đầu hình thành và mở rộng.
Trên thực tế, một số nhà xuất bản và đơn vị sở hữu nội dung đã lựa chọn ký kết thỏa thuận với các công ty công nghệ để cho phép sử dụng tài liệu trong quá trình phát triển sản phẩm AI. Theo các tổ chức đứng tên văn bản, những thỏa thuận này cho thấy việc tiếp cận nội dung có bản quyền thông qua cơ chế cấp phép là khả thi, thay vì mặc nhiên coi việc khai thác miễn phí là điều cần thiết cho đổi mới công nghệ.
Maria A. Pallante, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành AAP, cho rằng việc các công ty AI không trả phí cho những tác phẩm họ cần sử dụng là một sự lệch hướng gây tổn hại đến nguyên tắc vận hành của luật bản quyền. Bà cảnh báo rằng nếu không có cơ chế bảo vệ và chia sẻ lợi ích phù hợp, công nghệ AI có thể làm suy giảm giá trị của các tác phẩm được sử dụng, đồng thời đe dọa khả năng duy trì hoạt động sáng tạo của con người trong dài hạn.
Đây cũng là điểm giao thoa lợi ích giữa tác giả và nhà xuất bản. Tác giả cần được ghi nhận và hưởng lợi từ tác phẩm của mình; nhà xuất bản cần nguồn thu để tiếp tục đầu tư vào biên tập, sản xuất, phát hành và quảng bá sách. Nếu nội dung có bản quyền trở thành nguồn nguyên liệu miễn phí cho những sản phẩm có khả năng thay thế sách, toàn bộ chuỗi giá trị của ngành xuất bản đều có thể chịu ảnh hưởng.
Dù nhiều tổ chức tác giả và xuất bản đang phản đối việc sử dụng tác phẩm không được cấp phép, tranh luận về bản quyền AI vẫn có những góc nhìn khác nhau.
Ngày 30/10, Authors Alliance – một tổ chức đại diện cho quyền lợi tác giả – cũng đệ trình văn bản lên tòa án, nhưng lại ủng hộ một phần lập luận của OpenAI và Microsoft về vấn đề “suy giảm thị trường” (market dilution). Tổ chức này cho rằng việc xem mọi sản phẩm AI có khả năng cạnh tranh với tác phẩm gốc là một dạng thiệt hại bản quyền có thể tạo ra tiền lệ bất lợi cho chính các tác giả, đặc biệt là những người sử dụng tri thức và tác phẩm có trước để phát triển sáng tạo mới.
Quan điểm này cho thấy bài toán không đơn giản là lựa chọn giữa bảo vệ tác giả và ủng hộ công nghệ. Luật bản quyền cần xác định ranh giới giữa việc học hỏi, phân tích tác phẩm – vốn luôn tồn tại trong hoạt động sáng tạo – với việc khai thác tác phẩm theo cách làm tổn hại quyền lợi hợp pháp của người sở hữu.
Vụ kiện tại New York được đánh giá là một trong những phép thử quan trọng đối với cách luật bản quyền Mỹ áp dụng vào hoạt động huấn luyện AI. Phán quyết của tòa án có thể tạo ra tiền lệ đáng chú ý cho những tranh chấp tương tự, không chỉ trong lĩnh vực sách mà còn với báo chí, học thuật và các ngành công nghiệp sáng tạo khác.
Với ngành xuất bản, vấn đề cốt lõi không phải là ngăn cản AI tham gia vào quá trình sản xuất và phân phối tri thức. AI có thể hỗ trợ biên tập, dịch thuật, nghiên cứu, tiếp cận độc giả và nhiều hoạt động khác. Nhưng nếu công nghệ này được phát triển dựa trên khối lượng lớn tác phẩm do con người tạo ra mà không có cơ chế xin phép, ghi nhận hoặc chia sẻ lợi ích phù hợp, câu hỏi về tính bền vững của hoạt động sáng tạo sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.
Trong bối cảnh đó, cuộc tranh luận tại Mỹ đang đặt ra một vấn đề mà mọi thị trường xuất bản đều cần quan tâm: làm thế nào để khuyến khích đổi mới công nghệ mà không biến thành quả sáng tạo của con người thành nguồn tài nguyên có thể khai thác miễn phí?
-----Trạm Đọc tổng hợp----