Một tác phẩm văn học có thể từng được xuất bản, được giảng dạy và có ảnh hưởng đến nhiều thế hệ độc giả. Nhưng sau vài thập niên, nếu không được tái bản, lưu trữ hay giới thiệu trở lại, cuốn sách ấy có thể dần biến mất khỏi hiệu sách, thư viện và đời sống văn hóa. Tên tuổi tác giả cũng vì thế trở nên xa lạ, ngay cả với những người thuộc chính cộng đồng mà tác phẩm từng đại diện.

Đó là một trong những vấn đề mà Mbiu Press, nhãn sách chuyên về văn học Swahili thuộc Africa Proper Education Network (APE Network) tại Tanzania, đang tìm cách giải quyết.

Trong một bài viết đăng gần đây trên Publishing Perspectives, nhà nghiên cứu Uta Reuster-Jahn cho biết Mbiu Press không chỉ phát hành sách mới. Đơn vị này còn tìm kiếm những tác phẩm khó tìm, phục hồi các ấn bản cũ, thu thập tư liệu về tác giả và đặt các tác phẩm vào bối cảnh lịch sử văn học của ngôn ngữ Swahili. Nhiều cuốn sách từng bị thất lạc khỏi thị trường, nằm rải rác trong thư viện hoặc các bộ sưu tập tư nhân tại Tanzania và nước ngoài; một số tác phẩm thậm chí chưa từng được xuất bản. 

Công việc ấy khiến hoạt động xuất bản vượt ra ngoài khuôn khổ thông thường của một ngành kinh doanh. Nhà xuất bản không đơn thuần lựa chọn bản thảo để in thành sách, mà còn tham gia khôi phục ký ức văn hóa, xác lập vị trí của các tác giả trong lịch sử văn học và tạo điều kiện để những tác phẩm quan trọng tiếp tục được tiếp cận.

Một trong những dự án tiêu biểu của Mbiu Press là bộ sách “Hidaya ya Mwandishi” - có thể hiểu là “Món quà của tác giả”, được triển khai từ năm 2023. Bộ sách tập hợp các tác phẩm của những nhà văn Swahili có ảnh hưởng, thay vì chỉ tái bản từng cuốn riêng lẻ.

Dự án bắt đầu với nhà văn Shaaban Robert (1909–1962), một trong những tên tuổi có vị trí quan trọng trong văn học Swahili. Bộ sưu tập về ông ban đầu gồm sáu tập, sau đó bổ sung tập thứ bảy vào năm 2026 và dự kiến tiếp tục với tập thứ tám. Nội dung không chỉ có thơ và văn xuôi, mà còn bao gồm những tác phẩm như trường ca “Utenzi wa Vita vya Uhuru”, sáng tác trong giai đoạn 1939–1945, kể về Chiến tranh thế giới thứ hai từ góc nhìn châu Phi. Tập dự kiến tiếp theo sẽ tập hợp thư từ và ghi chép của tác giả.

Đáng chú ý, các ấn bản này không phải những bản in lại đơn giản. Chúng được biên tập, bổ sung bảng thuật ngữ và giải thích những từ ngữ khó, giúp độc giả hiện đại tiếp cận tác phẩm được sáng tác trong một bối cảnh ngôn ngữ và xã hội khác.

Mbiu Press cũng xuất bản các bộ tác phẩm của những nhà văn quan trọng khác, trong đó có nhà viết kịch Penina Muhando, Ebrahim Hussein và nhà văn Euphrase Kezilahabi. Những dự án này góp phần hình thành một hệ thống tư liệu có tổ chức về văn học Swahili, giúp tác phẩm của từng tác giả không bị tách rời khỏi tiến trình phát triển chung của nền văn học.

Từ góc độ bảo tồn, ý nghĩa của công việc này nằm ở chỗ: lưu giữ một cuốn sách không chỉ là bảo quản những trang giấy. Đó còn là giữ lại ngôn ngữ, cách tư duy, những trải nghiệm lịch sử và quan niệm nghệ thuật được thể hiện trong tác phẩm. Khi các văn bản được tập hợp, chú giải và đặt trong bối cảnh phù hợp, chúng có thể tiếp tục được nghiên cứu, giảng dạy và đối thoại với những thế hệ độc giả mới.

Câu chuyện về Euphrase Kezilahabi cho thấy việc phục hồi di sản văn học đôi khi bắt đầu từ một nghịch lý.

Năm 2022, Hermes Damian Salla, người sáng lập Mbiu Press, đến Kenya để đàm phán bản quyền các tác phẩm của Kezilahabi - một nhà văn được giới nghiên cứu văn học Swahili đánh giá cao. Vì phần lớn sách của ông được xuất bản tại Nairobi và khó tìm thấy ở Tanzania, Salla từng nghĩ Kezilahabi là nhà văn Kenya. Sau đó, ông mới biết tác giả thực ra là người Tanzania.

Salla liên hệ với góa phụ của Kezilahabi và ký các thỏa thuận xuất bản. Từ năm 2022, APE Network bắt đầu đưa các tiểu thuyết và tác phẩm thơ của ông trở lại thị trường Tanzania. Theo bài viết của Reuster-Jahn, gia đình tác giả cũng cho biết trước đó họ chưa nhận được tiền bản quyền từ nhà xuất bản cũ. 

Trường hợp này cho thấy di sản văn học không tự nhiên được bảo tồn chỉ vì một tác phẩm từng có giá trị. Nếu thiếu hoạt động xuất bản, phân phối, lưu trữ và quản lý bản quyền, một tác giả có thể dần vắng bóng ngay trên quê hương mình. Khi ấy, vấn đề không chỉ là độc giả không còn mua được sách, mà còn là mối liên hệ giữa tác phẩm với cộng đồng văn hóa đã tạo ra nó bị suy yếu.

Phục hồi một tác phẩm vì thế cần nhiều hơn việc đưa bản in cũ trở lại hiệu sách. Nhà xuất bản phải tìm được văn bản, xác minh nguồn tư liệu, làm việc với người nắm giữ quyền xuất bản, biên tập lại nội dung và xây dựng phương án để cuốn sách có thể đến tay độc giả. Đây là quá trình tốn thời gian, công sức và nguồn lực, nhưng có thể giúp một phần di sản văn học tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Mbiu Press còn phát triển dự án Sauti ya Mtunzi - “Tiếng nói của tác giả” - nhằm lưu trữ các cuộc phỏng vấn nhà văn và những người thân còn sống của các tác giả đã qua đời. Tính đến thời điểm bài viết của Publishing Perspectives được đăng, kho tư liệu này có hơn 120 tác giả và trên 6.000 phút phỏng vấn. Các cuộc trò chuyện giúp lưu giữ ký ức về con người, quá trình sáng tác và bối cảnh hình thành tác phẩm, bổ sung những thông tin mà văn bản in không phải lúc nào cũng thể hiện được. 

Bên cạnh đó, Mbiu Press giới thiệu văn học Swahili ra quốc tế thông qua các ấn phẩm song ngữ và đa ngữ. Năm 2026, tại sự kiện Ngày Quốc tế Ngôn ngữ Kiswahili của UNESCO ở Paris, đơn vị giới thiệu cuốn “Waanzilishi wa Fasihi ya Kiswahili / Pioneers of Swahili Literature”, tập sách minh họa song ngữ về 25 nhà văn tiêu biểu trong các lĩnh vực văn xuôi, thơ và kịch. Một phiên bản ba ngôn ngữ Anh – Swahili – Pháp cũng được xuất bản.

Kiswahili là ngôn ngữ được hơn 200 triệu người sử dụng và là ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Phi. Tuy nhiên, quy mô cộng đồng ngôn ngữ không tự động bảo đảm rằng tác phẩm văn học bằng ngôn ngữ đó sẽ có mặt rộng rãi trên thị trường quốc tế. Việc dịch thuật, giới thiệu tác giả, xây dựng tư liệu và kết nối với các kênh phát hành vẫn là những mắt xích quan trọng để văn học vượt qua ranh giới ngôn ngữ.

Điều này cũng cho thấy bảo tồn văn hóa trong ngành xuất bản không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi thứ trong quá khứ. Một nền văn học muốn tiếp tục sống cần được đọc, diễn giải, dịch thuật và đặt trong những cuộc đối thoại mới. Công nghệ số, sách điện tử và kho tư liệu âm thanh có thể hỗ trợ quá trình ấy, miễn là chúng được sử dụng để mở rộng khả năng tiếp cận thay vì thay thế công việc biên tập và nghiên cứu nghiêm túc.

Dù mang lại giá trị lâu dài, những dự án phục hồi văn học không phải lúc nào cũng dễ duy trì về mặt thương mại.

Theo Publishing Perspectives, Salla thừa nhận các đầu sách văn học Swahili của Mbiu Press khó tạo ra lợi nhuận đáng kể. Trong khi đó, mảng sách giáo dục và tài liệu học tập vẫn là nguồn lực tài chính chủ yếu của APE Network. Điều này giúp giải thích vì sao một đơn vị xuất bản có thể phải dựa vào nguồn thu từ những dòng sách khác để duy trì các dự án văn học có giá trị bảo tồn. 

Đây là bài toán quen thuộc của nhiều nền xuất bản: những tác phẩm có giá trị văn hóa và lịch sử chưa chắc tạo ra doanh số đủ lớn để tự trang trải chi phí. Việc tìm kiếm bản thảo, xác minh tư liệu, biên tập chú giải, xin quyền xuất bản và phát hành số lượng phù hợp đều đòi hỏi đầu tư.

Vì thế, nếu chỉ đánh giá một nhà xuất bản qua doanh thu của từng đầu sách, những công việc bảo tồn có thể bị xem là không hiệu quả. Nhưng nếu coi văn học là một phần của ký ức cộng đồng, giá trị của những dự án ấy cần được nhìn nhận trên cả phương diện kinh tế lẫn văn hóa.

Điều đó không có nghĩa nhà xuất bản có thể bỏ qua bài toán tài chính. Ngược lại, muốn bảo tồn lâu dài, họ cần một mô hình đủ bền vững: kết hợp các dòng sách có khả năng tạo doanh thu, hợp tác với thư viện và trường học, tìm kiếm nguồn tài trợ phù hợp, phát triển ấn bản số và xây dựng các kênh phân phối rộng hơn. Sứ mệnh văn hóa chỉ có thể tiếp tục nếu có nguồn lực để duy trì nó.

Câu chuyện Mbiu Press gợi mở một cách nhìn rộng hơn về ngành xuất bản. Nhà xuất bản không chỉ là cầu nối giữa tác giả và độc giả, cũng không đơn thuần là đơn vị lựa chọn những bản thảo có tiềm năng thương mại. Thông qua quyết định xuất bản, tái bản, dịch thuật và lưu trữ, họ góp phần xác định những tác phẩm nào tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa.

Tất nhiên, một nhà xuất bản không thể một mình bảo tồn toàn bộ di sản của một ngôn ngữ hay cộng đồng. Công việc ấy cần sự tham gia của thư viện, trường học, nhà nghiên cứu, dịch giả, cơ quan văn hóa, tác giả và độc giả. Nhưng nhà xuất bản có một vai trò đặc biệt: biến tư liệu thành những cuốn sách có thể tiếp cận, sử dụng và truyền lại.

Từ Tanzania, câu chuyện của Mbiu Press đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa với mọi nền xuất bản, trong đó có Việt Nam: Bên cạnh việc tìm kiếm những cuốn sách mới để đưa ra thị trường, chúng ta đang làm gì để những tác phẩm quan trọng của quá khứ không bị lãng quên?

Bởi đôi khi, đóng góp lớn nhất của một nhà xuất bản không nằm ở số lượng đầu sách phát hành trong một năm, mà ở việc giúp một tác phẩm tiếp tục được đọc sau nhiều thập niên - và giúp những thế hệ sau vẫn có cơ hội hiểu được ngôn ngữ, lịch sử cùng những suy nghĩ đã tạo nên văn hóa của chính mình.

- Trạm Đọc tổng hợp