Chiều thứ Sáu hằng tuần, hàng triệu người đi làm mệt mỏi đóng máy tính xách tay và cùng tuyên bố mục tiêu cuối tuần quen thuộc: họ sẽ “chẳng làm gì cả để nạp lại năng lượng”.

Quá nhiều người đối xử với bộ não của mình như thể nó là một viên pin điện thoại thông minh đã cũ, cho rằng 50 giờ họp hành tiêu hao năng lượng đòi hỏi 48 giờ tắt nguồn để bù đắp, nằm dài xem phim liên tục và lướt mạng trong vô thức. Thế rồi sáng thứ Hai đến, bằng cách nào đó, họ lại cảm thấy kiệt sức hơn cả hôm thứ Sáu.

AI tạo sinh ngày càng đảm nhận nhiều công việc hành chính lặp đi lặp lại. Dữ liệu lực lượng lao động gần đây cho thấy AI đã giúp một nhân viên trung bình tiết kiệm khoảng năm giờ mỗi tuần. Tuy nhiên, tình trạng kiệt sức tại nơi làm việc vẫn không hề thuyên giảm.

Đó là bởi sự kiệt sức chưa bao giờ chỉ bắt nguồn từ việc phải suy nghĩ khó khăn. Nó còn đến từ những trở ngại kỹ thuật số nhỏ nhặt, lặp đi lặp lại, bao gồm cả những công việc hình thức được thực hiện chỉ để tạo vẻ ngoài bận rộn, cũng như việc cố gắng khắc phục tình trạng này bằng cách nghỉ ngơi thụ động.

Trong tâm lý học nghề nghiệp, quan niệm cho rằng “không làm gì cả” có thể chữa lành tình trạng kiệt sức đã bị bác bỏ hoàn toàn.

Khi nhà tâm lý học tổ chức Sabine Sonnentag xây dựng khung lý thuyết về cách người lao động phục hồi sau căng thẳng công việc, bà đã phát hiện một sự khác biệt quan trọng giữa việc đơn thuần thư giãn và điều mà các nhà nghiên cứu gọi là “tách rời về mặt tâm lý” (psychological detachment).

Để thực sự phục hồi, bộ não của bạn phải ngừng xử lý những vấn đề liên quan đến công việc. Nghỉ ngơi thụ động hầu như không đòi hỏi bất kỳ nỗ lực nhận thức nào. Tuy nhiên, khi bạn ngồi trên ghế sofa và lướt điện thoại, vì bộ não không tham gia vào một nhiệm vụ đòi hỏi nhiều nỗ lực nên trí nhớ làm việc không được sử dụng sẽ mặc định chuyển sang trạng thái suy nghĩ luẩn quẩn trong nền. Về mặt thể chất, bạn đang nghỉ ngơi. Nhưng về mặt thần kinh, bạn vẫn đang ngồi tại bàn làm việc.

Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi, người tiên phong trong nghiên cứu về trạng thái “dòng chảy” (flow), đã ghi nhận chính hiện tượng này. Các nghiên cứu của ông về trải nghiệm tối ưu cho thấy mọi người thường báo cáo mức độ thờ ơ, bồn chồn và tâm trạng tiêu cực cao hơn trong những hoạt động giải trí thụ động so với khi họ dấn thân vào một thử thách khó khăn do chính mình lựa chọn.

Việc tiếp nhận nội dung một cách thụ động không giúp bộ não nạp lại năng lượng. Nó chỉ khiến bộ não rơi vào trạng thái trì trệ, đồng thời để ngỏ cánh cửa cho sự lo âu.

Thay vì nghỉ ngơi thụ động, dữ liệu cho thấy có một phương thức chống lại tình trạng kiệt sức hiệu quả hơn nhiều: “những trải nghiệm làm chủ” (mastery experiences). Đây là những hoạt động ngoài công việc đòi hỏi nỗ lực thực sự, thử thách năng lực của bạn và giúp bạn phát triển kỹ năng trong một lĩnh vực hoàn toàn không liên quan đến nghề nghiệp.

Khi tham gia những hoạt động giải trí đòi hỏi nhiều nỗ lực, bạn đang tạo ra một cơ chế ngắt mạch nhận thức. Bạn không thể cứ mãi nghĩ ngợi về ngân sách quý IV khi đang cố đọc hướng xoáy của một cú giao bóng tennis mạnh, tính toán tỷ lệ gieo hạt bổ sung để phục hồi thảm cỏ trong vườn sau nhà, hay thương lượng các bản thiết kế bao bì cho một dự án kinh doanh riêng.

Bởi hoạt động đó đòi hỏi sự tập trung thực sự, nó buộc công việc thường ngày phải rời khỏi trí nhớ làm việc của bạn. Đúng là bạn vẫn tiêu hao năng lượng, nhưng hoạt động này huy động những đường dẫn thần kinh hoàn toàn khác, tạo ra cảm giác chủ động và thành tựu mà việc nghỉ ngơi thụ động không bao giờ có thể tái tạo.

Khi các thuật toán dần loại bỏ những nhiệm vụ mang tính lặp lại, cách bạn sử dụng lại quỹ thời gian và năng lực tinh thần được giải phóng sẽ quyết định khả năng duy trì sức khỏe tinh thần lâu dài. Thay vì chỉ “tắt nguồn”, hãy áp dụng những nguyên tắc của việc phục hồi chủ động.

Công việc tri thức hiện đại thường phi vật chất và trừu tượng. Suốt cả tuần, chúng ta cố gắng tạo ra cá tính cho những chiến dịch tiếp thị B2B khô khan, di chuyển các khối thông tin kỹ thuật số trên màn hình kính mà không tạo ra bất kỳ hệ quả vật lý nào.

Giải pháp cho tình trạng mệt mỏi vì màn hình không phải là một chiếc màn hình lớn hơn trong phòng khách. Đó là những trải nghiệm thực tế đòi hỏi sự tương tác trực tiếp với thế giới vật chất.

Hãy thử nấu một món ăn phức tạp hơn mức cần thiết, đặt kim đọc lên một chiếc đĩa than vinyl hoặc tự tay chế tạo một thứ gì đó.

Ở cấp quản lý cấp cao, những người làm việc cùng bạn thường được trả lương để đồng tình với bạn. Điều này có thể âm thầm khiến bản năng đánh giá và phản ứng của bạn suy giảm.

Hãy bước vào những môi trường mà chức danh của bạn chẳng mang lại bất kỳ lợi thế nào. Chẳng hạn, nghiên cứu quá trình phân giải các phân tử trong quá trình lên men để chuẩn bị cho kỳ thi nếm rượu vang, hoặc bước vào vị trí đánh bóng trong một giải bóng mềm mang tính cạnh tranh tại địa phương.

Những trải nghiệm này buộc bạn phải đối diện với phản hồi khách quan, thẳng thắn và không khoan nhượng, qua đó đánh thức những phần năng lực trong bộ não vốn đã ngủ quên.

Khi một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) giúp bạn tiết kiệm năm giờ mỗi tuần nhờ đảm nhận những công việc hành chính nặng nhọc và lặp đi lặp lại, đừng để khoảng thời gian đó tan biến vào việc tiêu thụ những nội dung vô bổ.

Những người đi làm có khả năng thích nghi và duy trì phong độ tốt nhất thường sử dụng quỹ thời gian và năng lực tinh thần được giải phóng để mở rộng tư duy theo những hướng mới, theo đuổi sự tò mò một cách sâu sắc, có hệ thống ở những lĩnh vực nằm ngoài chuyên môn của mình.

Đừng tiếp tục đối xử với bản thân như một viên pin cần được cắm sạc! Cách tốt nhất để phục hồi sau một tuần làm việc căng thẳng với những điểm ảnh trên màn hình không phải là nằm bất động. Mà là vận động một nhóm cơ hoàn toàn khác.

- Tham khảo: ETHAN FIXELL

Trong thời đại AI có thể đảm nhận ngày càng nhiều công việc lặp đi lặp lại, câu hỏi quan trọng không chỉ là làm thế nào để hoàn thành công việc nhanh hơn, mà còn là chúng ta sẽ làm gì với thời gian và năng lượng được giải phóng. Nếu tiếp tục lấp đầy những khoảng trống bằng màn hình, thông báo và những nội dung được tiêu thụ một cách thụ động, chúng ta có thể vẫn mắc kẹt trong trạng thái mệt mỏi ngay cả khi đã làm việc ít hơn.

Hãy để 2 cuốn sách sau giúp bạn phục hồi năng lượng đúng cách.

1/ Não bộ cũng cần “detox”

Trong cuộc sống hiện đại, tâm trí hiếm khi thực sự được nghỉ ngơi. Ngay cả khi không làm việc, chúng ta vẫn có thể bị cuốn vào những dòng suy nghĩ lặp đi lặp lại, lo lắng về những việc chưa xảy ra hoặc liên tục nghiền ngẫm những vấn đề đã qua. Não bộ cũng cần “detox” của Nick Trenton hướng đến những người đang mắc kẹt trong vòng lặp suy nghĩ ấy, giúp họ nhận diện các khuôn mẫu tư duy gây căng thẳng và tìm cách điều chỉnh chúng. Cuốn sách gợi mở một cách tiếp cận thiết thực: thay vì cố gắng kiểm soát mọi thứ trong đầu, hãy học cách nhìn nhận suy nghĩ của mình tỉnh táo hơn, giảm bớt sự chi phối của lo âu và tạo khoảng trống cho tâm trí.

2/ Sức mạnh của tĩnh tại

Nếu “Não bộ cũng cần “detox”” giúp chúng ta nhìn lại những gì đang diễn ra trong tâm trí, “Sức mạnh của tĩnh tại” của Bob Roth mở ra một hướng tiếp cận khác: thực hành thiền để ứng phó với căng thẳng và tìm lại sự tĩnh tại giữa cuộc sống nhiều áp lực. Cuốn sách giới thiệu phương pháp thiền siêu việt, nhấn mạnh vai trò của việc dành thời gian cho bản thân và nuôi dưỡng trạng thái bình tâm. Đây là một gợi ý cho những người luôn cảm thấy mình phải hoạt động, phản hồi và xử lý thông tin liên tục, đến mức ngay cả lúc nghỉ ngơi cũng khó buông bỏ công việc.

Hai cuốn sách gợi nhắc rằng chăm sóc sức khỏe tinh thần không nhất thiết phải bắt đầu bằng những thay đổi lớn lao. Đôi khi, đó là học cách thoát khỏi vòng lặp suy nghĩ tiêu cực, dành một khoảng lặng cho bản thân hoặc tìm một hoạt động giúp mình thực sự hiện diện với những gì đang làm. Bởi sau cùng, nghỉ ngơi không chỉ là ngừng làm việc, mà còn là tạo điều kiện để tâm trí được phục hồi.

Có thể bạn không cần một cuối tuần hoàn toàn trống rỗng. Bạn cần một khoảng thời gian mà mình không còn bị công việc chiếm trọn tâm trí.