Vụ việc thu hút sự chú ý của giới xuất bản quốc tế bởi nó đặt ra câu hỏi về cách xác minh nguồn gốc tác phẩm trong thời đại AI, đặc biệt khi nhà xuất bản chưa thể xác định chính xác công nghệ này đã tham gia vào quá trình sáng tác ở mức độ nào.
Từ một cuốn tiểu thuyết được chú ý đến tranh cãi về AI
Thélyson Orélien là nhà văn gốc Haiti sinh sống tại Québec, Canada. Cuốn tiểu thuyết "C’était ça ou mourir" kể về trải nghiệm di cư của tác giả, từng giành được nhiều giải thưởng văn học và được lên kế hoạch dịch, phát hành tại hơn 20 quốc gia.
Tranh cãi bắt đầu vào tháng 9/2026, khi một tài khoản ẩn danh trên mạng xã hội X cáo buộc cuốn sách được viết gần như hoàn toàn bằng AI, đồng thời dẫn kết quả từ công cụ phát hiện văn bản AI Pangram. Sau đó, tác phẩm bị loại khỏi danh sách tranh giải Goncourt tại Pháp, khiến những nghi vấn về quá trình sáng tác càng thu hút sự chú ý.
Ban đầu, Éditions du Boréal tuyên bố tiếp tục tin tưởng tác giả và cho rằng chưa có đủ căn cứ để kết luận cuốn sách được tạo ra bằng AI. Tuy nhiên, sau khi tiến hành xem xét các tài liệu bản thảo và thuê đơn vị bên ngoài phân tích, nhà xuất bản đã thay đổi quyết định.
Theo thông cáo ngày 21/10, kết quả phân tích cho thấy sự hiện diện của các thẻ đánh dấu liên quan đến AI trong siêu dữ liệu của một số tài liệu. Dù vậy, nhà xuất bản thừa nhận không thể xác định AI đã được sử dụng ở mức độ nào và có thể sẽ không bao giờ có câu trả lời dứt khoát.
Tác giả phủ nhận việc dùng AI để viết tiểu thuyết
Orélien nhiều lần bác bỏ cáo buộc rằng AI đã viết cuốn tiểu thuyết của mình. Ông cho biết bắt đầu sáng tác từ năm 2017 và hoàn thành bản thảo đầu tiên dài hơn 300 trang vào năm 2019. Tác giả khẳng định không có câu văn nào trong tác phẩm do AI tạo ra.
Một số thông tin được báo chí dẫn lại cho thấy Orélien từng sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu lịch sử. Tuy nhiên, việc dùng công cụ này để tìm kiếm hoặc tham khảo tư liệu không đồng nghĩa với việc sử dụng AI để tạo ra văn bản văn học.
Nhà xuất bản cũng không công bố đầy đủ báo cáo kỹ thuật, các tài liệu cụ thể được phân tích hay bằng chứng cho phép xác định phần nào của tiểu thuyết có sự tham gia của AI. Vì vậy, quyết định chấm dứt hợp tác không đồng nghĩa với việc đã có kết luận rằng toàn bộ cuốn sách do AI viết.
Quyết định chấm dứt hợp tác và những hệ quả đối với ngành xuất bản
Theo Éditions du Boréal, vấn đề không chỉ nằm ở dấu vết kỹ thuật được phát hiện mà còn liên quan đến niềm tin giữa tác giả và nhà xuất bản. Sau quá trình xem xét, đơn vị này cho biết không thể tiếp tục quan hệ nghề nghiệp với Orélien, đồng thời quyết định không tái bản cuốn sách và không xuất bản các tác phẩm tiếp theo của ông.
Vụ việc cũng có thể ảnh hưởng đến các thỏa thuận bản quyền quốc tế đã được ký kết hoặc đang triển khai cho cuốn tiểu thuyết. Với một tác phẩm từng được lên kế hoạch phát hành tại nhiều quốc gia, quyết định của nhà xuất bản không chỉ tác động đến tác giả mà còn liên quan đến các đối tác dịch thuật và phát hành.
Tranh cãi đặt ra một vấn đề ngày càng cấp thiết đối với ngành xuất bản: làm thế nào để xác minh quá trình sáng tác khi các công cụ AI có thể tham gia vào nhiều công đoạn, từ nghiên cứu, biên tập đến tạo lập văn bản? Các công cụ phát hiện AI có thể cung cấp dấu hiệu để điều tra, nhưng không nên được xem là bằng chứng tuyệt đối nếu thiếu thông tin về phương pháp, bối cảnh và lịch sử hình thành bản thảo.
Trong khi đó, nếu yêu cầu tác giả cung cấp toàn bộ quá trình sáng tác để chứng minh tính nguyên gốc của tác phẩm, nhà xuất bản cũng cần cân nhắc quyền riêng tư và gánh nặng chứng minh đặt lên người viết.
Vụ việc của Thélyson Orélien cho thấy trong thời đại AI, tranh luận về tính nguyên gốc của một cuốn sách không chỉ xoay quanh việc công nghệ có được sử dụng hay không. Điều quan trọng hơn là xác định ranh giới giữa hỗ trợ và sáng tác, nghĩa vụ công khai của tác giả, cũng như tiêu chuẩn bằng chứng mà nhà xuất bản cần có trước khi đưa ra những quyết định có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự nghiệp của một người viết.
- Tham khảo: Éditions du Boréal, The Guardian và The Canadian Press.