Trong vài năm, ông sống cuộc đời phóng túng với cờ bạc, rượu chè và theo đuổi những phụ nữ du mục Gypsy trước khi gia nhập quân đội với tư cách sĩ quan pháo binh trong Chiến tranh Krym. Đầu tuổi ba mươi, ông kết hôn với Sophia, một cô gái mới 18 tuổi xuất thân từ môi trường văn hóa và trí thức cao cấp. Họ có 13 người con, trong đó 9 người sống sót qua thời thơ ấu. Đây là một cuộc hôn nhân đầy khó khăn.

Hai người thường xuyên xảy ra những cuộc tranh cãi dữ dội. Tolstoy để bộ râu rất dài và dành phần lớn thời gian trong phòng làm việc. Chính tại đó, ông đã viết nên nhiều tác phẩm lừng danh như “Chiến tranh và Hòa bình”, “Anna Karenina” và “Cái chết của Ivan Ilyich”. 

Leo Tolstoy tin rằng tiểu thuyết không đơn thuần là một hình thức giải trí, mà là một phương tiện để giáo dục và cải hóa tâm lý con người. Theo ông, đây là con đường tối thượng giúp chúng ta hiểu người khác - đặc biệt là những người mà vẻ bề ngoài có thể khiến ta không có thiện cảm - từ đó mở rộng lòng nhân ái và sự bao dung.

Khía cạnh mang tính sứ mệnh đạo đức này thường bị các nhà phê bình hiện đại bỏ qua, vì họ không muốn nghệ thuật gắn với một mục đích cụ thể. Tuy nhiên, đây thực sự là phần cốt lõi trong tư tưởng của Tolstoy. Không thể hiểu đúng các tác phẩm của ông nếu bỏ quên điều đó.

Trong “Chiến tranh và Hòa bình” (1869), Tolstoy xây dựng nhân vật Natasha Rostova - một cô gái trẻ đáng yêu, tự do và đầy sức sống. Đính hôn với Andrei, một người đàn ông tử tế nhưng xa cách về mặt cảm xúc, Natasha trong thời gian Andrei vắng mặt đã bị Anatole - một gã trai đẹp nhưng đầy hoài nghi và vô trách nhiệm - mê hoặc, suýt bỏ trốn cùng hắn.

Nhìn từ bên ngoài, hành động của Natasha có vẻ điên rồ và ích kỷ. Nhưng Tolstoy giữ người đọc đứng về phía cô: đó không phải là sự phù phiếm, mà là một cô gái thiếu kinh nghiệm sống, cảm thấy bị bỏ rơi, có bản tính nồng nhiệt và bốc đồng, rơi vào bẫy của kẻ thao túng.

Qua Natasha, Tolstoy khiến chúng ta thực hành điều ông coi là nền tảng của đời sống đạo đức: khi nhìn thấy đời sống nội tâm của người khác một cách đầy đủ hơn, ta sẽ không còn đối xử với họ lạnh lùng và một chiều, mà sẽ trao cho họ sự tử tế họ thực sự cần.

Trong "Anna Karenina", Karenin ban đầu hiện lên như một người chồng lạnh nhạt, cứng nhắc, chỉ lo giữ thể diện khi vợ ngoại tình. Ông dường như thiếu cảm xúc chân thành.

Thế nhưng khi Anna lâm bệnh nặng sau khi sinh đứa con của người tình, Karenin bỗng bật khóc và tha thứ cho bà:

Một cảm giác yêu thương và tha thứ đối với cả những người từng làm tổn thương mình tràn ngập trái tim ông. Ông quỳ xuống, tựa đầu vào cánh tay Anna và nức nở như một đứa trẻ.

Tolstoy muốn nói rằng Karenin không hề đặc biệt, ông chỉ là sự pha trộn quen thuộc giữa điều tốt và điều xấu trong mỗi con người. Những người khiến ta khó chịu thường vẫn luôn có tình yêu thương rất lớn, những chiều sâu tính cách khác hẳn và thường tốt đẹp hơn nhiều so với vẻ ngoài họ thể hiện.

Trong “Cái chết của Ivan Ilyich” (1886), nhân vật chính ban đầu là một thẩm phán ích kỷ, phù phiếm và đầy hoài nghi. Sau một tai nạn nhỏ, ông mắc bệnh nan y và chỉ còn vài tháng để sống.

Trong những tháng cuối đời, Ivan trải qua hàng loạt khoảnh khắc thức tỉnh: nhìn lại cuộc đời với sự hối hận, nhận ra vẻ đẹp của thiên nhiên, trân trọng những hành động tử tế giản dị của người hầu. Ông ngày càng phẫn nộ trước cách mọi người cố tình né tránh một sự thật hiển nhiên: rằng tất cả chúng ta đều sẽ chết.

Ivan nhận ra rằng ý thức về cái chết phải luôn hiện diện trong tâm trí con người, bởi chính nó có thể khơi dậy lòng trắc ẩn, sự cảm thông và lòng tốt. Những người xung quanh chỉ thấy một ông già cáu kỉnh nằm quay mặt vào tường nhưng độc giả nhìn thấy một con người có tầm nhìn sâu sắc, gần như một nhà tiên tri, với lòng can đảm và sự quảng đại hiếm có.

Khoảng năm bảy mươi tuổi, Tolstoy hệ thống hóa những suy nghĩ của mình trong bài luận dài “What is Art?" (Nghệ thuật là gì?). Ông khẳng định nghệ thuật mang một sứ mệnh lớn lao:

Tolstoy không tin vào quan niệm "nghệ thuật vị nghệ thuật". Ông tin rằng tiểu thuyết phải hướng tới điều gì đó lớn lao hơn việc giết thời gian: trở thành người bạn đồng hành trên hành trình trưởng thành và học cách sống tử tế của mỗi chúng ta. Tác phẩm văn học vĩ đại, theo ông, phải là một hình thức trị liệu tinh thần - nỗ lực giáo dục con người hướng tới sức khỏe cảm xúc và sự sáng suốt đạo đức.

Tolstoy nhận ra rằng cách chúng ta hình dung về người khác là một trong những động lực quan trọng nhất chi phối các mối quan hệ, nền kinh tế và cả chính trị. Từ đó, ông đưa ra một ý tưởng đầy hấp dẫn: nghệ thuật có thể là phương tiện mạnh mẽ nhất giúp con người hình thành những hiểu biết chính xác hơn, và thường cũng nhân hậu hơn về những gì đang diễn ra trong tâm trí và cuộc đời của người khác.

Tiểu thuyết có thể làm được điều đó bởi nó đưa chúng ta đến một nơi mà ta rất cần nhưng hiếm khi có cơ hội tiếp cận: đời sống nội tâm của người khác.

Tolstoy qua đời năm hơn 80 tuổi, sau khi bỏ nhà ra đi trong một đêm tháng Mười Một giá lạnh  tại một nhà ga xe lửa vì mắc bệnh viêm phổi. Tang lễ của ông trở thành một sự kiện lớn khi hàng nghìn người từ khắp nước Nga và nhiều nơi trên thế giới đến tiễn đưa. Ông được chôn cất tại Yasnaya Polyana, dưới những tán cây nơi ông từng vui chơi khi còn là một đứa trẻ.

- Tham khảo: The School of Life