Mọi thứ rồi sẽ qua đi, nhưng một số thứ để lại di sản. Đó cũng chính là câu chuyện về sự sống trên Trái đất. Những hóa thạch của các sinh vật chỉ là một trong nhiều kho tàng thông tin về sự sống trong quá khứ, cung cấp những manh mối giúp chúng ta hiểu tại sao sự sống ngày nay lại như vậy.
Vào đầu thế kỷ 20, gene bắt đầu trở thành một phần trong kho bằng chứng về tiến hóa, ban đầu được xem như những đơn vị lý thuyết, sau đó là đơn vị của chọn lọc, và ngày nay được nghiên cứu với độ chính xác ở cấp độ phân tử. Khoảng 165 năm sau khi “Nguồn gốc các loài” của Darwin ra đời, tiến hóa thông qua chọn lọc tự nhiên là điều không thể bác bỏ, với bằng chứng vừa không thể phủ nhận vừa vô cùng phong phú.
Richard Dawkins đã dành hơn một phần ba khoảng thời gian đó để truyền bá ý tưởng mang tính cách mạng này, một phần thông qua nghiên cứu, nhưng có ảnh hưởng rộng lớn hơn qua những tác phẩm dành cho công chúng. Đây là một trong gần một chục cuốn sách ông đã viết về tiến hóa, và có vẻ sẽ là cuốn cuối cùng của ông.
“Tử thư” trong nhan đề không phải là để nhắc đến tổ tiên đã qua đời từ lâu của chúng ta. Thay vào đó, đây là một phép ẩn dụ về gene, được xem như những “hiện vật” lưu giữ dấu vết của các sinh vật và môi trường trong quá khứ. Như thường lệ, Dawkins tập trung vào cách nhìn tiến hóa lấy gene làm trung tâm – đối tượng của chọn lọc không phải là cá thể, quần thể hay thậm chí loài, mà là những đơn vị di truyền được cấu thành từ DNA.
Ông giới thiệu những tác động của các “lựa chọn” di truyền của tự nhiên thông qua khả năng ngụy trang, bắt chước, săn mồi và giao phối – tất cả đều là những lĩnh vực đã được nghiên cứu rất nhiều (không ít trong số đó do chính Dawkins thực hiện). Nội dung cuốn sách được ông trình bày rất tốt, dù vẫn mang phong cách của một quý ông tự nhiên học thời Victoria.
Toàn bộ sự sống đều hiện diện trong những trang sách này chỉ chiếm một phần cực kỳ nhỏ bé trong sự sống trên Trái đất, nhưng lại cung cấp cho chúng ta rất nhiều manh mối quan trọng để giải đáp câu đố về tiến hóa. Chim bower, thằn lằn có sừng, chuột chũi trụi lông, chim cu, ếch rêu, cú, hổ Tasmania và gấu,...
Cuốn sách chứa một lượng lớn thông tin, cùng với đó là những hình ảnh sinh động. Tuy nhiên, có một chương khá lạc lõng, dường như được đưa vào để “giải quyết ân oán”, xoay quanh cuộc tranh luận về quan điểm lấy gene làm trung tâm. Tôi nghĩ chương này sẽ thú vị đối với các nhà sử học khoa học, nhưng nó lại khá lạc lõng trong cuốn sách – giống như một ngón tay cái bị đau, hay theo cách chơi chữ của Dawkins, nó giống như “một quả Golden Delicious trong một bát táo thực sự ngon”.
Khi quan điểm lấy gene làm trung tâm xuất hiện, những vấn đề phức tạp bắt đầu nảy sinh, như vẫn thường xảy ra trong sinh học, đến mức ngay cả định nghĩa về “gene” cũng không phải là điều mà tất cả chúng ta đều thống nhất. Dawkins vẫn giữ vững lập trường của mình và không nhượng bộ. Kiểu tranh luận này rất điển hình trong giới học thuật, nhưng nó chỉ là một chú thích nhỏ trong câu chuyện về tiến hóa, và có lẽ cũng nên được giữ đúng vị trí như vậy trong cuốn sách.
Tác giả đã được sống trong lĩnh vực mà ông yêu thích nhất: tôn vinh sự kỳ diệu của tiến hóa. Phong cách vẫn đậm chất Dawkins: mang tính giáo sư, thanh lịch đến mức như khoa trương, và đầy kính trọng đối với những tên tuổi lớn của ngành tiến hóa.
Ngày nay, tôi thường nói với sinh viên rằng đừng đưa các tác phẩm của Dawkins vào bài luận cá nhân khi đăng ký học, bởi nếu bạn muốn nghiên cứu về tiến hóa, bạn nhất định phải đọc ông, không phải để gây ấn tượng, mà là điều bắt buộc.
Cuốn sách giống như một tuyển tập “những bản hit lớn nhất” của Dawkins, hoặc một cuốn sách được tạo nên từ những công thức quen thuộc của Dawkins – tùy vào cách bạn nhìn nhận.
Cuối cùng, theo những quy luật cố định của tiến hóa, số phận của tất cả các sinh vật đều là tuyệt chủng.
Nhưng chắc chắn các nhà khoa học trong tương lai vẫn sẽ nghiên cứu những tư tưởng và câu chữ của Richard Dawkins rất lâu sau khi ông khuất phục trước chính những quy luật mà ông đã dành phần lớn sự nghiệp để khám phá và tôn vinh.
- Theo: Adam Rutherford (The Guardian)
