Một người đàn ông tỉnh dậy trong một phòng thí nghiệm nào đó, cơ thể gắn đầy ống và dây dẫn. Gần đó, một robot hỏi anh ta hai cộng hai bằng bao nhiêu. Anh không nhớ tên mình, không biết mình đang ở đâu hay bằng cách nào lại đến đây. Nhưng ít nhất, anh vẫn biết hai cộng hai bằng bốn.
Thực ra, anh còn biết nhiều hơn thế. Khi đi quanh phòng thí nghiệm, anh tìm thấy một ống nghiệm và một chiếc đồng hồ bấm giờ. Bằng cách dùng đồng hồ để đo thời gian ống nghiệm rơi xuống sàn, anh tính toán rằng lực hấp dẫn ở đây mạnh hơn trên Trái Đất. Từ đó, anh suy luận rằng mình đang ở ngoài không gian. Những thử nghiệm tiếp theo cho thấy anh không chỉ ở ngoài không gian, mà còn ở trong một hệ sao khác cách Trái Đất nhiều năm ánh sáng, xa hơn bất kỳ con người hay tàu thăm dò nào từng đặt chân tới.
Dần dần, ký ức quay trở lại và lấp đầy những khoảng trống. Anh là Ryland Grace - một chuyên gia về sinh học thiên văn giả thuyết, sau đó trở thành giáo viên khoa học cấp hai. Anh đang ở trên một con tàu vũ trụ hướng tới ngôi sao Tau Ceti, tham gia vào một nhiệm vụ cuối cùng, duy nhất, nhằm cứu nhân loại khỏi nguy cơ tuyệt chủng.
Đó chính là phần mở đầu của "Project Hail Mary", tiểu thuyết khoa học viễn tưởng xuất bản năm 2021 của Andy Weir - một kỹ sư phần mềm trở thành tác giả bán chạy. Weir từng gây tiếng vang lớn với cuốn The Martian, câu chuyện về một phi hành gia bị mắc kẹt trên sao Hỏa. Nếu bạn chưa đọc sách, có lẽ bạn đã biết đến phiên bản điện ảnh năm 2015 với sự tham gia của Matt Damon.
"Project Hail Mary" cũng đã được chuyển thể lên màn ảnh rộng. Bộ phim do Phil Lord và Christopher Miller làm đạo diễn - bộ đôi đứng sau "The Lego Movie" và "Spider-Man: Into the Spider-Verse", với Ryan Gosling đảm nhận vai chính. Tác phẩm nhận được nhiều lời khen ngợi nhờ sự hài hước và chiều sâu cảm xúc, nhưng yếu tố thực sự nổi bật vẫn là khoa học.
Cuốn tiểu thuyết thuộc thể loại “khoa học viễn tưởng cứng” - một nhánh của khoa học viễn tưởng đặc biệt chú trọng đến chi tiết kỹ thuật và tính chính xác khoa học. Trong những tác phẩm “khoa học viễn tưởng mềm” như "Dune" hay "Star Wars", người đọc không cần biết các thiết bị, phương tiện hay vũ khí hoạt động ra sao; nhân vật chỉ cần nhấn nút, và máy móc sẽ làm bất cứ điều gì cốt truyện yêu cầu. Ngay cả khi có giải thích, những chi tiết như tinh thể kyber hay du hành không gian ảo giác cũng không thực tế hơn những câu chuyện về rồng hay chiếc nhẫn quyền năng.
Nhưng "Project Hail Mary" thì khác. Trong khi Luke Skywalker hay Paul Atreides đối đầu với các thế lực hắc ám và những sinh vật khổng lồ, thì nhân vật chính ở đây phải vật lộn với những vấn đề rất “đời”: tiết kiệm nhiên liệu, khử trùng thiết bị, hay kiểm soát áp suất khí quyển. Với một số người, những chủ đề này có thể nghe có vẻ khô khan, nhưng trong tay một người kể chuyện tài năng, khoa học viễn tưởng cứng hoàn toàn có thể trở nên hấp dẫn và lôi cuốn không kém bất kỳ thể loại nào khác.
Theo Andy Weir chia sẻ , thách thức của việc viết khoa học viễn tưởng cứng không khác nhiều so với việc dạy học sinh trung học. Dù là kể một câu chuyện hấp dẫn hay truyền cảm hứng cho những học sinh hiếu động, bạn đều phải đối mặt với cùng một câu hỏi: làm thế nào để biến những kiến thức này trở nên thú vị với những người không phải là “mọt sách” thực thụ?
Khi khoa học trở thành nền tảng
Người ta có thể nghĩ rằng phần khó nhất khi viết khoa học viễn tưởng “cứng” là giải thích các khái niệm khoa học. Nếu giải thích quá nhiều, câu chuyện dễ biến thành một cuốn sách giáo khoa; nếu quá ít, chỉ những người có nền tảng chuyên sâu mới theo kịp. Đây là một bài toán cân bằng khó khăn, bởi nó đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức khoa học và kỹ năng kể chuyện. Tuy nhiên, Andy Weir lại không quá lo lắng về phần “giải thích” trong tác phẩm của mình. Theo ông, vấn đề không nằm ở việc bạn nói gì, mà là bạn nói như thế nào.
Ông chia sẻ: “Tôi nhận ra rằng khán giả có thể chấp nhận bất kỳ lượng giải thích nào, miễn là bạn khiến họ cười trong khi đang học.”
Điều này thể hiện rất rõ trong "Project Hail Mary", khi nhân vật chính truyền đạt kiến thức khoa học giống như cách một giáo viên giảng bài cho học sinh. Với phong thái của một “thầy giáo cool ngầu”, anh biết cách giữ sự chú ý của người nghe: cách nói chuyện sinh động, niềm đam mê khoa học lan tỏa, và sự hài hước pha trộn giữa châm biếm và ngô nghê, đôi khi có phần “lố”, nhưng lại khiến người đọc dần yêu thích. Dù là bài học gì, anh luôn tìm được cách biến nó trở nên cuốn hút.
Tuy nhiên, thử thách lớn hơn đối với người viết khoa học viễn tưởng cứng có lẽ nằm ở yêu cầu về tính logic và nhất quán. Trong khoa học viễn tưởng “mềm”, tác giả có thể bẻ cong hoặc thậm chí bỏ qua các quy luật vật lý nếu điều đó phục vụ cho cốt truyện. Nhưng với khoa học viễn tưởng cứng, điều đó hiếm khi được chấp nhận. Ở đây, tính chính xác gần như là “bất khả xâm phạm”, và một khi quy luật đã được thiết lập, nó không thể bị phá vỡ. Để câu chuyện vận hành trơn tru, mọi mâu thuẫn phải được giải quyết, mọi biến số phải được tính toán, và mọi lỗ hổng phải được lấp đầy.
Một ví dụ điển hình trong "Project Hail Mary" là việc thiếu vắng trí tuệ nhân tạo. Weir biết rằng nếu con tàu có AI, nhân vật chính sẽ không cần tự giải quyết vấn đề, anh chỉ cần hỏi máy tính và chờ câu trả lời. Tuy nhiên, ông không thể bỏ qua chi tiết này mà không giải thích, bởi trong thế giới hiện tại, AI đã tồn tại. Vì vậy, ông đưa ra một lý do hợp lý: những người tổ chức nhiệm vụ quyết định chỉ sử dụng các công nghệ đã được kiểm chứng; AI, với tư cách là một công nghệ còn mới, bị xem là quá rủi ro.
Một điểm khác biệt quan trọng giữa khoa học viễn tưởng “mềm” và “cứng” là cách xây dựng câu chuyện. Trong khi thể loại “mềm” thường bắt đầu từ cốt truyện rồi mới “chế” ra khoa học để phù hợp, thì với “cứng”, mọi thứ thường đi theo chiều ngược lại. Trong trường hợp của Weir, hạt giống ban đầu của Project Hail Mary không phải là nhân vật hay nhiệm vụ, mà là công nghệ vận hành con tàu.
Ông kể: “Tôi muốn nhân loại có một loại nhiên liệu chuyển hóa khối lượng, cho phép du hành liên sao không phải trong một nghìn năm nữa, mà là ngay bây giờ. Ý tưởng về một nhà khoa học điên phát minh ra nó nghe có vẻ quá gượng ép. Tôi từng nghĩ đến việc nó đến từ một con tàu ngoài hành tinh bị rơi, nhưng rồi làm sao chúng ta sản xuất thêm? Cuối cùng, tôi nghĩ đến một dạng nhiên liệu là sinh vật sống mà chúng ta có thể nuôi và khai thác.”
Từ ý tưởng trung tâm này, các chi tiết cốt truyện phát triển một cách tự nhiên, giống như một bài toán mà lời giải đã nằm sẵn trong đề bài. Weir tự hỏi: “Tại sao một dạng sống như vậy lại tiến hóa?” Và câu hỏi đó dẫn ông đến ý tưởng về Astrophage - một dạng “nấm vũ trụ” hấp thụ năng lượng từ các ngôi sao, khiến chúng suy yếu và gây ra thảm họa khí hậu trên các hành tinh giống Trái Đất.
Dù cho phép mình sáng tạo, Weir vẫn cố gắng hạn chế việc “bịa” thêm các quy luật vật lý mới. Điều này giúp đảm bảo tính nhất quán của câu chuyện. Ông giải thích: “Một khi bạn bắt đầu tự tạo ra các quy luật vật lý, bạn sẽ phải tiếp tục tạo ra nhiều hơn để xử lý các trường hợp phát sinh. Trong "Project Hail Mary", bạn phải đi sâu đến cấp độ lượng tử mới có thể tìm ra chỗ vi phạm các định luật vật lý.”
Chính cam kết này khiến câu chuyện dường như có “đời sống riêng”. Những gì xảy ra tiếp theo không chỉ phụ thuộc vào trí tưởng tượng của tác giả, mà còn vào mức độ hiểu biết của ông về các khái niệm khoa học mà mình lựa chọn khai thác.
Nhân vật chính được gửi đến Tau Ceti vì đó là ngôi sao duy nhất trong vũ trụ quan sát được không bị Astrophage xâm nhiễm. Tại sao Tau Ceti lại “miễn nhiễm”? Vì nơi đó tồn tại kẻ săn mồi tự nhiên của Astrophage - một dạng sinh vật giống amip mà nhân vật gọi là “Taumoeba”. Và tại sao Taumoeba không lan rộng khắp thiên hà như Astrophage? Bởi vì, không giống Astrophage, loài này không thể sống trong những môi trường khác với nơi nó tiến hóa. Tất cả đều rất sáng tạo, nhưng đồng thời vẫn bám chặt vào các nguyên lý vật lý của vũ trụ.
Như Weir khẳng định: “Mọi thứ bắt đầu từ khoa học, và mọi thứ đều xoay quanh nó.”
Không còn là những người ngoài hành tinh “hai chân” quen thuộc
Những tác phẩm khoa học viễn tưởng “cứng” hay nhất không hấp dẫn bất chấp sự chính xác khoa học của chúng, mà chính là nhờ vào điều đó. Khi một câu chuyện không yêu cầu bạn phải “tạm gác niềm tin” quá nhiều, những thử thách trong đó trở nên thuyết phục hơn, và mỗi chiến thắng đều mang lại cảm giác xứng đáng.
Trong nhiều câu chuyện không gian, nhân vật có thể điều khiển tàu vũ trụ hay thực hiện các hoạt động ngoài không gian (spacewalk) một cách dễ dàng như đánh răng hay buộc dây giày. Nhưng trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng cứng như của Andy Weir, nơi nguy hiểm và rủi ro không thể bị xem nhẹ, những hành động đó lại trở nên đầy căng thẳng. Với một nhân vật mất trí nhớ, ngay cả việc sử dụng giao diện của con tàu cũng là một bài toán cần giải.
Chính cách tiếp cận này cho phép các tác giả làm mới những mô-típ đã trở nên cũ kỹ. Khoa học viễn tưởng từ lâu đã đầy rẫy những “người ngoài hành tinh” thực chất chỉ là con người với làn da lạ màu. Họ thở oxy, đi bằng hai chân, và nói tiếng Anh nhờ “máy dịch vạn năng”. Trong khi đó, khoa học viễn tưởng cứng dựa trên một giả định thực tế hơn: sự sống tiến hóa trên các hành tinh khác, trong những điều kiện khác và qua những khoảng thời gian khác nhau, gần như chắc chắn sẽ có hình dạng hoàn toàn xa lạ đến mức việc hình dung về chúng giống như tưởng tượng ra một màu sắc chưa từng tồn tại.
Andy Weir chia sẻ về nhân vật ngoài hành tinh trong truyện: ông không muốn nó có thể sống thoải mái trong bầu khí quyển của con người, cũng không muốn nó trông giống một con người với vài chi tiết biến đổi nhỏ. Ông muốn tạo ra một sinh vật thực sự “ngoài hành tinh” hoàn toàn khác biệt.
Dĩ nhiên, tính chính xác khoa học sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu câu chuyện không đủ hấp dẫn. Ở khía cạnh này, "Project Hail Mary" vận hành giống như một cuốn tiểu thuyết trinh thám. Giống như Sherlock Holmes hay Benoit Blanc, nhân vật chính dựa vào khả năng suy luận để tìm ra sự thật, chỉ khác ở chỗ, lần này, hàng tỷ sinh mạng phụ thuộc vào những suy luận đó. Ở một tầng sâu hơn, cuốn sách còn mang dáng dấp của một tác phẩm mang tính triết học, tôn vinh sức mạnh của lý trí con người. Dù có sự hỗ trợ của công nghệ, chính trí tuệ mới là yếu tố quyết định.
Tuy nhiên, dù khoa học viễn tưởng cứng đặt nặng yếu tố logic nội tại, thì tính nhất quán và chặt chẽ vẫn là điều quan trọng với bất kỳ câu chuyện nào, bất kể thể loại. Khi series "Game of Thrones" tiến gần đến hồi kết vào năm 2019, nhiều khán giả đã phản ứng tiêu cực khi câu chuyện bắt đầu phá vỡ chính những quy tắc mà nó từng xây dựng. Những hành trình vốn mất cả mùa phim giờ chỉ diễn ra trong một tập, nhân vật sống sót qua những tình huống trước đây chắc chắn sẽ chết, và các yếu tố quan trọng như nguồn lực hay liên minh dường như không còn ý nghĩa.
Bài học rút ra rất rõ ràng: khi một câu chuyện đánh mất logic nội tại, nó cũng đánh mất sự thuyết phục và từ đó, mất luôn sức hấp dẫn.
Như Andy Weir nói: “Với tôi, với tư cách là một người đọc, điều duy nhất quan trọng là tính nhất quán. Nếu một câu chuyện có con tàu bay nhanh hơn ánh sáng, thì không thể mất cả tuần để đi từ Trái Đất đến sao Hỏa.”
