Một lần, có người gửi cho tôi email sau:

Con muốn hỏi thầy là làm thế nào để chung sống với một người bạn đời ái kỷ. Làm thế nào để kiên nhẫn, vị tha và yêu thương họ? Tại sao người ta lại trở thành người ái kỷ? Còn nữa, “người ái kỷ” thật sự có nghĩa là gì?

Tôi nghĩ để một nhà tâm lý học trả lời những câu hỏi này thì tốt hơn là một triết gia. Tuy nhiên, tôi vẫn rất vui được chia sẻ suy nghĩ của mình về chủ đề này.

Có lần tôi đọc được một câu trích dẫn như sau: “Tôi nói về bản thân mình như thế là đủ rồi. Bây giờ đến lượt bạn nói về tôi đi”. Câu này đã tóm tắt đầy đủ về một người ái kỷ.

Hãy hình dung trong đầu một cái khinh khí cầu thật lớn, lớn hơn cả một con tàu vũ trụ. So với cái tôi của người ái kỷ, cái khinh khí cầu ấy chẳng khác gì một cái bong bóng nhỏ xíu. 

Người ái kỷ luôn thèm khát được ngưỡng mộ và luôn đề cao thái quá tầm quan trọng của bản thân. (Nhân tiện, nhiều người thuyết giáo, thầy dạy đạo, nhà lãnh đạo tôn giáo và chính trị cũng thuộc kiểu này.) Trong hầu hết các mối quan hệ tan vỡ, ít nhất một trong hai người sẽ thể hiện rõ các đặc điểm của một người ái kỷ.

Thuật ngữ ái kỷ (narcissism) bắt nguồn từ truyền thuyết về một chàng trai trẻ tên là Narcissus trong thần thoại Hy Lạp. Là con của một vị thần sông và một tiên nữ, Narcissus vừa cao lớn vừa đẹp trai, lại có nghề săn bắn. Anh ta si mê vẻ đẹp của bản thân đến mức khinh thường cả những người yêu mến mình, vì anh ta cho rằng không ai xứng đáng được yêu mình. Thấy vậy, Nemesis, nữ thần báo thù và trừng phạt, đã dẫn Narcissus đến một hồ nước. Ở đó, anh ta nhìn thấy hình ảnh phản chiếu của bản thân và phải lòng chính mình. Narcissus không còn thiết sống vì nghĩ rằng không thể tìm được ai khác đẹp như hình ảnh mà anh ta nhìn thấy dưới hồ. Vậy là anh ta nhìn chằm chằm vào hình ảnh phản chiếu của mình trong hỏ cho đến chết.

Ái kỷ về cơ bản là sự ám ảnh với chính mình.

Bạn hỏi tôi là làm thế nào để chung sống với một người bạn đời ái kỷ, nhưng sự thật là bạn không thể thay đổi họ. Bạn chỉ có thể tìm cách bảo vệ chính mình. Nếu bạn vẫn đang ở trong một mối quan hệ với một người ái kỷ, rất có thể là bạn quá thông cảm và quá quan tâm đến người khác. Bạn cố gắng chịu đựng và nhân nhượng người bạn đời của mình, hy vọng rằng người ấy sẽ nhìn thấy những nỗ lực của bạn mà thay đổi. Bạn cố gắng điều chỉnh bản thân theo nhu cầu của họ để họ không nổi giận hoặc đánh đập, chì chiết bạn lần nữa. Nhưng thật ra, những phương pháp này không thật sự hiệu quả với người ái kỷ. Không phải tại bạn mà họ trở nên như vậy, họ chỉ đơn giản là quá tập trung vào chính mình.

Người ái kỷ cũng là một bậc thầy thao túng, vì họ biết cách khiến người khác làm theo ý họ. Mặc dù chứng ái kỷ đã được phân loại là một dạng rối loạn tâm thần, nhưng trên thực tế, trong mối quan hệ với người ái kỷ, người phải chịu khổ nhiều nhất không phải là bệnh nhân mà là bạn đời của họ. Khi hai người ái kỷ bước vào một mối quan hệ, họ luôn cãi nhau dữ dội về mọi thứ. Không ai trong số họ chịu được những lời chỉ trích. Họ liên tục hạ thấp nhau bất cứ khi nào có thể. Cuối cùng, họ sẽ chia tay hoặc sống chung dưới một mái nhà như hai người hoàn toàn xa lạ.

Sau đây là bốn dấu hiệu cho thấy một người có thể (hoặc chắc chắn) là người ái kỷ:

1/ Họ không thể chấp nhận sự thật

Dù góp ý của bạn có mang tính xây dựng ra sao, cách duy nhất để người ái kỷ chịu lắng nghe là kèm theo đó thật nhiều lời tâng bốc. Nhưng ngay cả như vậy, nếu không muốn nghe bạn nói, họ vẫn sẽ phản ứng một cách tiêu cực, giận dữ hoặc thậm chí là hung hăng. Gần như không thể đối thoại với người ái kỷ một cách ôn hòa. Nếu bạn cảm thấy việc trò chuyện với người bạn đời của mình quá khó khăn, có khả năng là bạn đang sống chung với một người ái kỷ. 

2/ Họ không bao giờ sai

Nếu bạn sống với một người bạn đời ái kỷ, mọi chuyện xảy ra luôn là lỗi của bạn. Chấm hết. Nếu họ không thể sắp xếp công việc đâu vào đấy thì đó là tai bạn chưa hoàn thành một số việc nào đó. Nếu họ nổi giận thì đó là vì bạn đã chọc tức họ. Nếu họ buồn thì là do bạn chưa yêu họ đủ nhiều. Nếu hai người cãi nhau thì nguyên nhân là bạn không chịu lắng nghe họ. Người ái kỷ khiến bạn cảm thấy có lỗi và phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của họ. Họ luôn có cách khiến bạn cảm thấy mình cố gắng chưa đủ.

3/ Họ luôn là ưu tiên số một

Người ái kỷ thường không quan tâm đến cảm xúc của bất cứ ai ngoài chính mình. Họ sẽ không ngần ngại lấy hết đồ ăn ngon trong một bữa tiệc buffet, yêu cầu bạn ngồi ghế cạnh lối đi để họ ngồi ghế cạnh cửa sổ, bắt bạn ăn tại nhà hàng mà họ thích hoặc đi nghỉ ở một địa điểm mà họ muốn. Đôi khi, bạn cảm thấy họ hoàn toàn thờ ơ với cảm xúc, nhu cầu và sở thích của người khác. Mà có lẽ đúng như vậy thật.

4/ Họ chỉ muốn làm theo ý mình

Một người bạn đời ái kỷ hiếm khi nào chịu thỏa hiệp. Bạn sẽ thường nghe thấy những câu như: “Tôi là vậy đó”, “Đây là cách tôi được nuôi dạy” hoặc “Các người không hiểu tôi. Không ai thương tôi hết, cũng không ai giúp được tôi". Bằng cách đóng vai nạn nhân, họ khiến người khác phải chiều theo ý mình. Trong hầu hết các trường hợp, họ không cố ý mà chỉ vô thức hành xử như vậy. 

Mối quan hệ với người ái kỷ thường là một mối quan hệ tiêu cực và độc hại. Tuy vậy, những sang chấn tâm lý, căng thẳng và xung đột mà bạn thường xuyên phải đối mặt trong một mối quan hệ như vậy là chuyện chỉ có mình bạn biết, bởi vì người ái kỷ thường tỏ ra lịch thiệp và tốt bụng với cả thế giới, ngoại trừ người bạn đời của họ. Vì lẽ đó, người ngoài không thể hiểu được nỗi khổ của bạn – người đang cho đi và chịu đựng nhiều hơn.

Sau đây là một câu chuyện hài hước tôi từng đọc trong quyền “Treasury of Humor” (tạm dịch: Kho tàng truyện cười) của Isaac Asimov:

Khi bạn kể chuyện cười cho một kẻ ngốc, anh ta sẽ cười ba lần: một lần khi bạn kể, lần tiếp theo khi bạn giải thích và lần cuối cùng khi anh ta hiểu được câu chuyện.

Khi bạn kể chuyện cười cho một người chủ đất, ông ta sẽ cười hai lần: một lần khi bạn kể và một lần khi bạn giải thích.

Khi bạn kể chuyện cười cho một sĩ quan quân đội, anh ta chỉ cười một lần khi bạn kể xong. Anh ta sẽ không để bạn giải thích, dù rất có khả năng là anh ta không hiểu câu chuyện của bạn.

Nhưng khi bạn kể chuyện cười cho một người ái kỷ, anh ta sẽ nói với bạn rằng anh ta đã nghe chuyện đó rồi, và rằng dù sao thì bạn cũng kể sai bét.

Có lẽ tôi đã miêu tả người ái kỷ như những con quái vật. Nhưng họ không phải là quái vật. Không có ai là quái vật hết. Họ là những con người mong manh, những người đang che giấu sự bất an và yếu đuối bằng lớp mặt nạ kiêu căng của mình. Các hành vi ái kỷ trở thành cơ chế phòng vệ chủ yếu của họ.

Nếu không thể cắt đứt mối quan hệ với người bạn đời ái kỷ của mình, bạn chỉ còn một lựa chọn duy nhất là chấp nhận những gì bạn có thể chấp nhận và học cách tự bảo vệ mình. Nếu cũng không thể làm được điều đó thì tốt hơn hết bạn nên nuôi dưỡng lòng trắc ẩn, sự kiên nhẫn và tình yêu vô hạn. Đó là con đường để bạn sống theo các giá trị tinh thần. Hãy để lòng tốt của bạn vượt lên trên cách hành xử của người bạn đời. Dù hoàn cảnh ra sao, hãy chọn cách sống xứng đáng với chính mình.

Như Mahatma Gandhi đã nói: “Tôi sẽ không để bất cứ ai bước qua tâm trí mình bằng đôi chân dơ bẩn của họ". Đừng để hành vi của bất kỳ ai làm thay đổi cách bạn cư xử. Con người thật của bạn, bản thể vĩnh cửu của bạn, tâm hồn bạn cao quý hơn tất cả những hành vi tầm thường đó. Không ai có thể làm tổn thương con người bạn, không ai có thể vấy bẩn phần tốt đẹp bên trong bạn trừ phi bạn cho phép họ. Thay vì tìm cách thay đổi người khác, hãy lan tỏa tình yêu thương.

Đến cuối cùng, bạn có thể đặt tay lên trái tim mình và nói: “Tôi đã không đi lệch khỏi con đường thiện lương của mình". Sau tất cả, việc bạn kiên định bước trên con đường đúng đắn mới là điều thật sự quan trọng.

- Trích sách "Sống trong cõi vô thường"