Bạn yêu sách nhưng lại không thích câu lạc bộ sách? Có lẽ vấn đề không nằm ở việc bạn không thích đọc, mà nằm ở những “bài tập về nhà” đi kèm với việc đọc.

Với nhiều người, một câu lạc bộ sách truyền thống thường bắt đầu bằng việc tất cả thành viên thống nhất một cuốn sách, đặt ra thời hạn hoàn thành rồi gặp nhau để thảo luận. Mô hình này có thể rất thú vị, nhưng đôi khi cũng tạo ra không ít áp lực: phải đọc đúng cuốn sách được chọn, phải đọc xong trước buổi gặp, phải ghi nhớ nội dung và đôi khi còn phải chuẩn bị những nhận xét đủ sâu sắc để đóng góp vào cuộc trò chuyện. Nếu chỉ nghĩ đến những điều đó đã khiến bạn thấy mệt, có lẽ Silent Book Club là một mô hình đáng để thử.

Silent Book Club là một cộng đồng đọc sách được Guinevere de la Mare và Laura Gluhanich khởi xướng tại San Francisco vào năm 2012. Ý tưởng ban đầu xuất phát từ một nhu cầu rất đơn giản: hai người bạn muốn dành thời gian đọc sách cùng nhau nhưng không thực sự muốn tuân theo những quy tắc của một câu lạc bộ sách truyền thống. Thay vì cùng chọn một cuốn sách, họ quyết định mỗi người mang theo cuốn sách mình đang đọc và cùng ngồi đọc trong một không gian chung.

Từ đó, một mô hình đọc sách khác biệt dần hình thành. Silent Book Club không yêu cầu thành viên phải đọc một tác phẩm cụ thể, không đặt deadline, không có danh sách câu hỏi bắt buộc và cũng không đòi hỏi người tham gia phải chuẩn bị trước cho một buổi thảo luận. Bạn chỉ cần mang theo cuốn sách mình muốn đọc, tìm một chỗ ngồi và dành thời gian đọc cùng những người khác.

Nghe có vẻ đơn giản, thậm chí đơn giản đến mức gần như chẳng có gì để tổ chức. Nhưng chính sự đơn giản ấy lại là điều khiến Silent Book Club trở nên hấp dẫn. Bạn không cần thay đổi thói quen đọc của mình để tham gia. Bạn không cần đọc cuốn sách mà người khác chọn và cũng không cần cố gắng hoàn thành một mục tiêu đọc nào đó. Bạn chỉ cần xuất hiện với cuốn sách của riêng mình.

Silent Book Club có một cách gọi khá thú vị cho những buổi gặp của mình: “Introvert Happy Hour” – Khoảng thời gian vui cho người hướng nội. Cái tên này phần nào thể hiện tinh thần của mô hình: tạo ra một không gian nơi mọi người có thể ở cạnh nhau mà không nhất thiết phải liên tục trò chuyện hay tương tác.

Một buổi gặp có thể diễn ra tại quán cà phê, hiệu sách, thư viện, công viên hoặc bất kỳ địa điểm nào phù hợp. Mọi người có thể dành một khoảng thời gian đầu để làm quen, gọi đồ uống hoặc chia sẻ mình đang đọc gì, sau đó cùng nhau bước vào khoảng thời gian đọc sách yên tĩnh. Khi phần đọc kết thúc, những người muốn trò chuyện có thể tiếp tục trao đổi về sách hoặc bất cứ chủ đề nào họ quan tâm; còn nếu bạn muốn đọc tiếp, điều đó cũng hoàn toàn được chấp nhận.

Điểm quan trọng là không có sự bắt buộc. Bạn có thể đến mà không cần chuẩn bị gì, ngồi đọc trong suốt buổi gặp và ra về mà không cần phát biểu một câu nào. Nhưng nếu bắt gặp một người đang đọc đúng tác giả mình yêu thích, bạn cũng có thể chủ động hỏi: “Bạn đang đọc gì vậy?”. Một cuộc trò chuyện có thể bắt đầu từ đó, nhưng nó không phải điều kiện để bạn trở thành một phần của cộng đồng.

Điều đáng chú ý là một ý tưởng nhỏ như vậy đã phát triển thành một cộng đồng đọc sách có quy mô toàn cầu. Theo Silent Book Club, mạng lưới hiện có hơn 2.200 chapter tại 70 quốc gia và hơn 1 triệu thành viên. Các chapter được tổ chức theo những cách rất khác nhau, tùy vào điều kiện và văn hóa của từng cộng đồng. Có nhóm gặp nhau tại quán cà phê, có nhóm lựa chọn thư viện hoặc hiệu sách, trong khi những nhóm khác tổ chức các buổi đọc sách ngoài trời hoặc kết hợp đọc sách với những hoạt động cộng đồng.

Silent Book Club không áp đặt một công thức duy nhất cho tất cả các chapter. Điều được giữ lại là nguyên tắc cốt lõi: mỗi người mang theo cuốn sách mình muốn đọc và cùng những người khác dành thời gian đọc trong một không gian chung. Chính sự linh hoạt này giúp mô hình có thể thích nghi với nhiều thành phố, nhiều nhóm độc giả và nhiều phong cách đọc khác nhau.

Từ một hoạt động giữa hai người bạn, Silent Book Club dần trở thành một mạng lưới quốc tế, cho thấy nhu cầu được đọc sách cùng người khác có thể lớn hơn chúng ta tưởng. Điều đặc biệt là để tạo nên cộng đồng ấy, mọi người không cần phải có cùng gu đọc sách. Một người có thể đang đọc tiểu thuyết, người bên cạnh đọc sách lịch sử, người khác đọc truyện tranh hay một cuốn sách về kinh doanh. Họ vẫn có thể ngồi cạnh nhau và cùng làm một việc: đọc.

Có lẽ sức hấp dẫn của Silent Book Club nằm ở chỗ nó đáp ứng một nhu cầu rất hiện đại: con người muốn kết nối với nhau nhưng không phải lúc nào cũng muốn giao tiếp liên tục. Trong một thế giới đầy thông báo, tin nhắn, cuộc họp và những nội dung không ngừng xuất hiện trên màn hình, ngay cả việc đọc sách đôi khi cũng bị biến thành một mục tiêu cần phải hoàn thành. Chúng ta nói về số sách đọc được trong một năm, số trang đọc mỗi ngày hay những thử thách đọc sách cần chinh phục.

Silent Book Club đi theo một hướng khác. Nó không hỏi bạn đã đọc bao nhiêu cuốn sách, cũng không yêu cầu bạn phải đọc nhanh hơn. Nó chỉ tạo ra một khoảng thời gian và một không gian để bạn thực sự ngồi xuống với cuốn sách của mình.

Điều này cũng khiến Silent Book Club trở thành một hình thức kết nối xã hội khá đặc biệt. Bạn vẫn có thể giữ trải nghiệm riêng tư của việc đọc sách nhưng đồng thời cảm nhận được sự hiện diện của những người khác. Bạn không hoàn toàn cô độc, nhưng cũng không bị buộc phải giao tiếp. Có thể nói, đây là một kiểu cộng đồng rất nhẹ nhàng: mọi người không nhất thiết phải nói chuyện với nhau, nhưng họ cùng chia sẻ một khoảng thời gian dành cho việc đọc.

Điều đáng suy nghĩ nhất từ mô hình Silent Book Club có lẽ không nằm ở việc mọi người cùng ngồi trong một không gian yên tĩnh, mà ở cách nó đặt lại câu hỏi về việc một hoạt động đọc trong cộng đồng cần phải diễn ra như thế nào. Chúng ta thường hình dung một hoạt động đọc tập thể sẽ phải có sự tương tác: cùng chọn một cuốn sách, cùng đọc, sau đó trao đổi cảm nhận, thảo luận về nhân vật, nội dung hay những thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm. Những cuộc trò chuyện ấy chắc chắn có giá trị, nhưng chúng không phải lúc nào cũng là cách duy nhất để kết nối những người đọc.

Silent Book Club gợi ra một khả năng khác: không nhất thiết mọi người phải nói chuyện với nhau để trở thành một cộng đồng đọc sách. Đôi khi, chỉ cần cùng ngồi trong một không gian, mỗi người cầm một cuốn sách của riêng mình và dành một khoảng thời gian để đọc. Sự kết nối không nhất thiết phải được tạo ra bằng lời nói; nó có thể đến từ cảm giác mình đang ở giữa những người cũng đang dành thời gian cho sách.

Cách tiếp cận này đặc biệt đáng chú ý khi tổ chức các hoạt động đọc trong cộng đồng. Thay vì luôn đặt mục tiêu tạo ra một buổi giao lưu sôi nổi, ban tổ chức có thể bắt đầu từ một điều đơn giản hơn: tạo ra một không gian khiến mọi người muốn ngồi xuống và đọc. Không cần chuẩn bị câu hỏi thảo luận, không cần yêu cầu người tham gia phải phát biểu, thậm chí không cần tất cả cùng đọc một cuốn sách. Mỗi người có thể mang theo cuốn sách mình đang đọc, tìm một chỗ ngồi phù hợp và đọc theo nhịp độ của riêng mình.

Điều này cũng mở rộng khái niệm về “cộng đồng đọc”. Một cộng đồng không nhất thiết phải là nơi mọi người biết nhau, trò chuyện với nhau hay có chung một sở thích cụ thể. Một nhóm người hoàn toàn xa lạ vẫn có thể trở thành một cộng đồng trong khoảnh khắc họ cùng chia sẻ một trải nghiệm. Trong trường hợp này, trải nghiệm ấy rất đơn giản: cùng đọc sách.

Hãy thử hình dung một buổi đọc sách cộng đồng, nơi vài chục người cùng có mặt trong một thư viện, hiệu sách, quán cà phê hay một không gian mở. Người đọc tiểu thuyết, người đọc sách khoa học, người đọc truyện tranh, người đọc sách chuyên ngành. Không ai cần phải giới thiệu quá nhiều về bản thân, không ai phải chứng minh mình đọc được bao nhiêu sách và cũng không ai bị yêu cầu phải có một nhận xét thật hay sau khi đọc. Trong khoảng một giờ, tất cả chỉ đơn giản là ngồi đó và đọc. Có thể trước khi ra về, hai người tình cờ hỏi nhau đang đọc gì; cũng có thể không có cuộc trò chuyện nào xảy ra. Nhưng cả hai trường hợp đều không làm cho hoạt động ấy kém ý nghĩa.

Có lẽ đây cũng là điều chúng ta cần cân nhắc khi nói về việc phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng. Nếu muốn nhiều người đọc sách hơn, không phải hoạt động nào cũng cần bắt đầu bằng việc thuyết phục họ đọc một cuốn sách cụ thể hoặc yêu cầu họ tham gia một cuộc thảo luận. Đôi khi, bước đầu tiên đơn giản hơn rất nhiều: tạo ra một khoảng thời gian mà việc đọc được khuyến khích, một không gian mà việc cầm sách lên là điều hoàn toàn tự nhiên, và một cộng đồng nơi người ta có thể nhìn thấy những người khác cũng đang đọc.

Bởi khi nhìn thấy một người khác đang đọc, chúng ta có thể nhận ra rằng mình không phải người duy nhất muốn dành thời gian cho sách. Khi cùng ngồi đọc với nhau, việc đọc vốn là một hoạt động rất riêng tư lại trở thành một trải nghiệm có tính cộng đồng mà không làm mất đi sự riêng tư ấy.

Vì vậy, những hoạt động đọc cộng đồng trong tương lai có thể không nhất thiết phải luôn tìm cách khiến mọi người nói nhiều hơn về sách. Đôi khi, điều cần làm chỉ là giúp mọi người có thêm cơ hội ngồi xuống với một cuốn sách. Một giờ đọc cùng nhau có thể không tạo ra những cuộc tranh luận sôi nổi, nhưng nó có thể tạo nên một thói quen và quan trọng hơn cả là một mối liên hệ rất tự nhiên giữa con người với việc đọc.

Có những cộng đồng được xây dựng bằng cách trò chuyện. Nhưng cũng có những cộng đồng bắt đầu từ việc cùng nhau im lặng. Và với văn hóa đọc, đôi khi chỉ cần ngồi cạnh nhau và đọc một cuốn sách cũng đã là một cách để kết nối.

Nếu được lựa chọn, bạn sẽ tham gia một book club truyền thống, nơi mọi người cùng đọc và thảo luận về một cuốn sách, hay một Silent Book Club, nơi mỗi người mang theo cuốn sách của riêng mình?

- Trạm Đọc