Hội nghị - luân phiên tổ chức tại nhiều thành phố và trước đây từng diễn ra ở Prague, Riga và Lisbon - được xây dựng theo mô hình Winter Institute của Hiệp hội Các nhà bán sách Mỹ. Sự kiện kéo dài hai ngày với các bài phát biểu chính, thảo luận chuyên đề và hoạt động kết nối, không có phần trình bày từ các nhà xuất bản, cùng một khu trưng bày nhỏ với sự góp mặt của Libro.fm, nền tảng tổng hợp hóa đơn Batch (Anh) và Nielsen.

Tương tự như Hội chợ Sách London và Hội chợ Sách Thiếu nhi Bologna đầu năm nay, một trong những chủ đề nóng tại RISE là sự suy giảm của việc đọc vì niềm vui, đặc biệt ở giới trẻ. Câu hỏi làm thế nào để đưa nhiều người hơn đến hiệu sách là trọng tâm của một phiên thảo luận vào thứ Hai mang tên “Reading Starts Here: Reading Promotion Across the Sector”, do Emma Bradshaw từ Hiệp hội Các nhà bán sách Anh điều phối.

Các diễn giả cho rằng nhà sách chỉ có thể làm được một phần; thói quen đọc bắt đầu từ gia đình. “Việc đọc cần được cha mẹ làm gương tại nhà. Trẻ em phải thấy cha mẹ đọc sách, nếu không chúng sẽ không hứng thú,” Roxane Moreil từ hiệu sách Librairie l’oiseau tempête (Pháp) chia sẻ. “Chúng ta cần làm cho việc đọc trở nên dễ tiếp cận và hấp dẫn hơn, và một phần của điều đó là khiến hiệu sách trở nên hiện diện rõ ràng hơn.”

Moreil cho biết nhiều khách hàng thuộc tầng lớp trung lưu và lao động ở Pháp thường tránh hiệu sách vì cảm thấy không nắm được “các quy tắc văn hóa”. Để tiếp cận những người không đọc sách, cửa hàng của cô đã bán sách tại chợ nông sản hàng tuần và tại một lễ hội hip-hop địa phương.

Elena Martínez Blanco, chủ hiệu sách Librería Serendipias gần Madrid, cho rằng hiệu sách cần phát đi tín hiệu rằng họ chào đón tất cả mọi người, đặc biệt là giới trẻ. “Khi cộng đồng trở nên bảo thủ hơn, người trẻ thường bị xem là rắc rối tiềm tàng, và hiệu sách của chúng tôi là một không gian an toàn cho họ,” cô nói.

Tuy nhiên, thách thức lớn hơn vẫn là bán được sách. Blanco cho biết thị trấn của cô chủ yếu là dân đi làm xa, và họ thường mặc định đặt hàng từ Amazon. “Thách thức đầu tiên của chúng tôi là nhắc mọi người rằng chúng tôi vẫn ở đây,” cô nói.

Hiệu sách của Blanco tổ chức FestiLIJ3C - một lễ hội văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên lớn nhất Tây Ban Nha, thu hút 70 tác giả và 3.500 trẻ em năm ngoái. Sau đó, cô tiếp tục khởi xướng phiên bản “chị em” FestiLIJ Aridane tại đảo La Palma (Canary), được thành lập sau vụ phun trào núi lửa năm 2021 nhằm mang câu chuyện đến với những đứa trẻ mất nhà cửa và trường học.

AI cũng là một chủ đề lớn, với các phiên thảo luận thu hút đông đảo người tham dự. Một phiên do Laura Karlsson (Hiệp hội các nhà bán sách Phần Lan) điều phối, với sự tham gia của Christoph Hänni (Hiệp hội sách và xuất bản Thụy Sĩ) và Fabian Paagman (Chủ tịch EIB, giám đốc chuỗi nhà sách Paagman tại Hà Lan). Nhóm này nhằm cung cấp một khung tư duy giúp các nhà sách hiểu cách AI có thể ảnh hưởng đến hoạt động của họ.

Karlsson dẫn dắt cuộc thảo luận dựa trên tài liệu quan điểm về AI của EIBF (tháng 10/2025), chia AI thành hai loại: AI tạo sinh và AI hỗ trợ. Khi hỏi có bao nhiêu người đã sử dụng AI trong công việc, rất nhiều cánh tay đã giơ lên.

Paagman cho biết thị trường Hà Lan đang phản ứng “rất nhanh” trước làn sóng sách do AI tạo ra từ các nhà xuất bản lạ. Một số nhà xuất bản lớn cũng đang âm thầm thử nghiệm phản ứng của độc giả bằng các đợt in nhỏ sách AI. Ông cho rằng nhiệm vụ cấp bách là xây dựng hệ thống metadata và nhãn nhận diện để phân biệt sách do AI tạo ra trong toàn bộ chuỗi cung ứng. “Nhà sách, thư viện, nhà phân phối—chúng ta là những người tuyển chọn. Chúng ta tuyển chọn đầu sách, và chúng ta tuyển chọn niềm tin. Điều đó không thể đánh mất.”

Hänni cho biết các nhà sách Thụy Sĩ hiện chưa sử dụng AI nhiều, và khách hàng đến hiệu sách vẫn mong chờ sự tư vấn từ con người. Ông nhắc đến vụ kiện của Penguin Random House Đức với OpenAI như dấu hiệu cho thấy khung pháp lý vẫn đang hình thành. “Chúng ta mới chỉ ở điểm khởi đầu của cuộc thảo luận,” ông nói.

Khi được hỏi về cơ hội và rủi ro, Paagman cho rằng “chúng ta có thể nghĩ rằng mình bị đe dọa bởi AI”, nhưng kêu gọi các nhà sách hành động dựa trên thế mạnh thay vì nỗi sợ. Hänni nhấn mạnh bản quyền và chi phí môi trường của AI tạo sinh là những mối đe dọa rõ ràng nhất, trong khi quản lý tồn kho và tiếp cận khách hàng là các ứng dụng tiềm năng.

Jamie Fiocco, chủ hiệu sách Flyleaf Books (Mỹ), cho biết chủ đề AI là một trong những nội dung liên quan nhất đến công việc của cô: “Tôi tò mò xem điều gì sẽ xảy ra và nó sẽ được áp dụng như thế nào.”

Ngoài ra còn có nhiều đại diện từ Mỹ và Canada tham dự, trong đó một số nhà bán sách Canada cho biết họ chọn đến RISE thay vì Winter Institute do căng thẳng chính trị với Mỹ.

Các chủ đề tại RISE rất đa dạng. Phiên “Hiệu sách bị tấn công: Rủi ro, trách nhiệm và sức mạnh của sự tham gia chính trị” đề cập đến các vấn đề chính trị và xã hội. Những phiên khác bàn về kế thừa hiệu sách, phát triển bền vững, mua sắm công, tuyển chọn văn học ngoài phương Tây và tự kiểm duyệt.

Các bài phát biểu chính đến từ nhà nghiên cứu đô thị Stefan Carsten, người cho rằng hiệu sách là “trụ cột của cộng đồng đáng sống”, và Jorge Cabezas Montañana—một nhà sách Tây Ban Nha kể lại hành trình tái thiết cửa hàng bị lũ lụt phá hủy năm 2024 nhờ sự hỗ trợ của cộng đồng.

Nhà văn Georgia Iva Pezuashvili khép lại hội nghị bằng lời cảnh báo về sự suy giảm nhanh chóng của tự do văn học dưới chính quyền ngày càng độc đoán tại Georgia. Ông mô tả luật “đặc vụ nước ngoài” kiểu Nga, theo đó các nhà văn, dịch giả, nhà xuất bản nhận tài trợ từ châu Âu có thể đối mặt với án tù lên đến 6 năm. Ông cũng cho biết việc có một nhân vật phi nhị nguyên giới trong tiểu thuyết của mình có thể bị dùng để buộc tội theo các luật mới hạn chế nội dung LGBTQ.

Thông điệp của ông gửi đến đồng nghiệp châu Âu rất rõ ràng: “Rất dễ đánh giá thấp tốc độ sụp đổ của nền dân chủ.” Ông kêu gọi các nhà sách và nhà xuất bản phải phản ứng ngay lập tức trước mọi hình thức kiểm duyệt. “Đừng nhắm mắt.”

Hội nghị RISE năm sau sẽ diễn ra tại Galway, Ireland. Thời gian cụ thể chưa được công bố.

- Theo: Publishers Weekly