Theo đó, mỗi bên trao đổi quyền xuất bản 5 tựa sách mỗi năm, tổ chức các buổi ra mắt sách và hội thảo chủ đề chung nhằm mang văn học và xuất bản phẩm hai nước đến gần hơn với độc giả quốc tế. Đây là một bước đi quan trọng trong chiến lược quốc tế hóa văn hóa đọc của Việt Nam, mở ra không chỉ cơ hội dịch thuật và in ấn, mà còn thu hút sự chú ý của bạn đọc nước ngoài đối với nền văn hóa và tư duy Việt Nam.

Việc Việt Nam tăng cường hiện diện tại các hội chợ lớn như Frankfurt Book Fair, London Book Fair hay Bologna Children's Book Fair cho thấy nỗ lực rõ ràng trong việc đưa sách Việt ra thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng tham gia hội chợ chỉ là bước đầu. Ở cấp độ chiến lược, điều quyết định không phải là số lần xuất hiện, mà là: Có danh mục tác phẩm đủ sức cạnh tranh không? Có đội ngũ chuyên trách bản quyền quốc tế không? Có chiến lược theo đuổi đối tác lâu dài thay vì giao dịch đơn lẻ?

Trong mô hình xuất bản hiện đại, hội chợ sách không còn là nơi “trưng bày văn hóa” đơn thuần, mà là trung tâm giao dịch IP (Intellectual Property) – nơi mỗi cuộc gặp đều nhằm vào quyền khai thác dài hạn: dịch thuật, chuyển thể, audiobook, truyền hình.

Trong nhiều năm, thị trường Việt Nam chủ yếu nhập khẩu bản quyền từ Mỹ, Anh, Nhật, Hàn Quốc. Gần đây, một số đơn vị bắt đầu chuyển hướng sang bán bản quyền ra nước ngoài, đặc biệt ở mảng văn học thiếu nhi, sách tranh – minh họa, sách văn hóa – lịch sử. 

Đây là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ cấu trúc thị trường, Việt Nam vẫn đang ở vị thế “peripheral market” (thị trường ngoại vi) trong hệ thống xuất bản toàn cầu.

Các quốc gia có chiến lược thành công (như Hàn Quốc, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ) đều có quỹ hỗ trợ dịch thuật quốc gia, hệ thống literary agent chuyên nghiệp, chính sách ngoại giao văn hóa đồng bộ.  

Một tác phẩm muốn thành công quốc tế cần ba yếu tố: Bản dịch đạt chuẩn văn học quốc tế, chiến lược marketing phù hợp thị trường sở tại và đại diện bản quyền chuyên nghiệp. 

Trong khi đó, Việt Nam vẫn thiếu mạng lưới dịch giả hai chiều (Việt – Anh, Việt – Đức, Việt – Tây Ban Nha…), đơn vị đại diện tác giả Việt và dữ liệu thị trường đủ mạnh để thuyết phục nhà xuất bản nước ngoài. 

Nếu không giải quyết được “nút thắt trung gian” này, việc tham gia hội chợ sẽ chỉ dừng lại ở mức hình ảnh.. 

Trên thế giới, ngành xuất bản đang chuyển dịch từ mô hình “in và bán sách” sang mô hình “khai thác IP đa nền tảng”.

Các hội chợ như Taipei International Book Exhibition hay các chương trình thương mại bản quyền chuyên sâu như Istanbul Publishing Fellowship cho thấy giao dịch bản quyền B2B chiếm ưu thế; quyền chuyển thể phim, truyền hình, audiobook tăng mạnh; cùng với đó là sự tham gia của các công ty giải trí, nền tảng streaming. 

Trong bối cảnh đó, sách chỉ còn là “điểm khởi đầu” của chuỗi giá trị nội dung.

Các thỏa thuận hợp tác song phương (ví dụ như giữa Việt Nam và Cuba gần đây) không đơn thuần là trao đổi ấn phẩm. Nếu được khai thác đúng cách, đây có thể trở thành phương tiện xây dựng hình ảnh quốc gia, gia tăng ảnh hưởng mềm (soft power) và tạo nền tảng cho hợp tác văn hóa – giáo dục – sáng tạo. 

Xuất bản vì thế không chỉ là ngành kinh tế, mà còn là công cụ ngoại giao văn hóa dài hạn.

Xuất bản Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa mới: Từ thị trường nhập khẩu nội dung trở thành người tham gia chủ động vào chuỗi giá trị xuất bản toàn cầu.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch này đòi hỏi tư duy chiến lược dài hạn, sự đầu tư cho dịch thuật và bản quyền, xây dựng hệ sinh thái trung gian chuyên nghiệp, đồng thời gắn xuất bản với chiến lược công nghiệp văn hóa quốc gia

Nếu làm được điều đó, trong 5–10 năm tới, Việt Nam có thể không chỉ “tham dự” hội chợ quốc tế, mà thực sự trở thành nguồn cung nội dung có vị thế trên bản đồ xuất bản thế giới.

- Trạm Đọc tổng hợp