Có một cảm giác tôi yêu thích hơn gần như mọi điều khác: cảm giác được chìm sâu vào một cuốn sách hay, để thế giới xung quanh dần tan biến. Nhịp thở chậm lại. Vai thả lỏng. Những tiếng ồn ào trong đầu lắng xuống.

Điều diễn ra trong những khoảnh khắc ấy vượt xa giải trí hay tiếp thu kiến thức và dường như ta cảm nhận được điều đó theo bản năng. Đọc sách giúp thư giãn. Với nhiều người, đó là cách cân bằng trong một thời đại đầy kích thích và xao nhãng.

Nhưng chính xác thì điều gì đang xảy ra khi ta đọc? Vì sao một cuốn sách lại có thể mang đến cảm giác phục hồi sâu sắc đến vậy?

Câu trả lời nằm ở việc đọc làm thay đổi hoạt động thần kinh – hóa học của cơ thể theo thời gian thực. Đọc không chỉ là giải mã con chữ trên trang giấy. Đó là một quá trình thần kinh phức tạp, ảnh hưởng đến nhịp tim, hơi thở và cả mức hormone trong cơ thể.

Việc đọc kích hoạt những mạch thần kinh cổ xưa nhất của não người. Trong phần lớn lịch sử tiến hóa, con người vốn đã “đọc” - chỉ là không phải đọc sách. Chúng ta đọc dấu chân thú trên bùn, dự đoán cơn bão qua hình thái mây trời, nhận diện nguy hiểm qua tiếng lá xào xạc. Những ai giải mã được các mẫu hình ấy thì sống sót; những ai không thể thì khó tồn tại.

Hệ thống nhận diện mẫu hình cổ xưa đó chính là thứ ta sử dụng mỗi khi mở một cuốn sách. Vì chữ viết chỉ xuất hiện khoảng 5.000 năm trước - một khoảng thời gian rất ngắn nếu xét theo tiến hóa - não bộ chưa kịp phát triển các mạch chuyên biệt cho việc đọc. Thay vào đó, chúng ta “tái chế” các mạng lưới thần kinh vốn từng giúp tổ tiên sinh tồn. Nhà thần kinh học Stanislas Dehaene gọi đây là “giả thuyết tái chế nơ-ron”.

Khi bạn đọc, hệ thống thị giác nhận diện hình dạng chữ cái và chuyển chúng thành từ ngữ. Các mạng lưới ngôn ngữ liên kết những từ đó với ý nghĩa lưu trữ trong trí nhớ. Hệ thống chú ý giữ bạn bám theo mạch nội dung, trong khi hệ thống trí nhớ tích hợp thông tin mới với kiến thức sẵn có. Nhiều vùng não phối hợp hoạt động một cách nhịp nhàng và đồng bộ.

Toàn bộ quá trình này đưa hệ thần kinh của bạn vào một trạng thái khác. Không giống như sự chú ý phân mảnh mà môi trường số thường đòi hỏi, việc đọc yêu cầu sự tập trung liên tục vào một dòng thông tin duy nhất.

Chính sự tập trung này chuyển hệ thần kinh tự chủ từ trạng thái giao cảm “chiến đấu hoặc bỏ chạy” sang trạng thái phó giao cảm “nghỉ ngơi và phục hồi”. Khi đó, những thay đổi sinh lý có thể đo lường được bắt đầu xuất hiện: nhịp tim chậm lại, hơi thở sâu và đều hơn, cơ bắp bớt căng thẳng.

Khi đọc văn học hư cấu, một điều còn thú vị hơn xảy ra. Các nghiên cứu chụp não cho thấy khi ta đọc về một trải nghiệm, nhiều vùng não được kích hoạt tương tự như khi ta trực tiếp trải qua trải nghiệm ấy.

Đọc một đoạn mô tả việc chạy xuyên qua khu rừng, vùng vỏ não vận động sẽ hoạt động như thể bạn đang di chuyển. Đọc về nỗi đau của một nhân vật, các vùng liên quan đến sự đồng cảm và xử lý cảm xúc cũng phản ứng như khi bạn chứng kiến một sự kiện thật.

Hiện tượng này được gọi là “đọc nhập thân” (embodied reading). Những câu chuyện trở thành một dạng luyện tập an toàn cho cuộc sống. Não bộ xử lý trải nghiệm hư cấu như những buổi diễn tập không rủi ro, từ đó xây dựng các đường dẫn thần kinh có thể được kích hoạt khi bạn đối diện với tình huống tương tự ngoài đời.

Nếu muốn tận dụng tối đa tác dụng làm dịu của việc đọc, bạn có thể chủ động áp dụng một vài chiến lược đơn giản:

1. Đọc đa dạng thể loại

Sách phi hư cấu kích hoạt các mạng lưới phân tích trong não, trong khi tiểu thuyết cho phép bạn tạm rời xa việc giải quyết vấn đề. Trí tưởng tượng mà nó đòi hỏi mang lại một khoảng nghỉ sâu hơn khỏi căng thẳng và lo âu.

2. Chọn thời điểm đọc hợp lý

Bạn có thể đọc bất cứ lúc nào, nhưng đọc trước khi ngủ đặc biệt hữu ích: nó giúp giảm hormone căng thẳng và kích hoạt hệ phó giao cảm. Dù đọc khi nào, hãy đảm bảo bạn có đủ thời gian để thực sự chìm vào trang sách, đừng vội vàng lật qua từng trang.

3. Tạo nghi thức đọc

Thiết lập một thói quen đọc cố định: cùng địa điểm, cùng thời điểm trong ngày, có thể kèm một nghi thức nhỏ trước khi bắt đầu sẽ giúp bạn duy trì đều đặn và dễ dàng tiếp cận lợi ích của việc đọc.

4. Phù hợp với trạng thái tâm lý

Nếu đang lo âu, một cuốn tiểu thuyết phức tạp có thể khiến bạn thêm quá tải. Hãy bắt đầu bằng nội dung nhẹ nhàng hơn. Khi hệ thần kinh đã ổn định, bạn có thể chuyển sang những tác phẩm thử thách hơn để kích hoạt các mạng lưới não theo cách mới.

5. Theo đuổi sự tò mò

Lợi ích giảm căng thẳng của việc đọc phụ thuộc vào sự nhập tâm trọn vẹn, chứ không phải sự chú ý gượng ép. Nếu bạn không thực sự kết nối với một cuốn sách, hãy đặt nó xuống và chọn thứ khiến bạn genuinely tò mò và hứng thú.

Đọc sách là một trong những công cụ tinh tế nhưng dễ tiếp cận nhất để điều hòa hệ thần kinh. Trong thời đại của kích thích liên tục và sự chú ý bị phân mảnh, sách mang đến một điều vô cùng quý giá: một hoạt động vừa kích thích trí não, vừa làm dịu cơ thể.

Vì vậy, lần tới khi bạn ngồi xuống với một cuốn sách hay, hãy nhớ rằng bạn đang làm điều mà bộ não mình được tiến hóa để thực hiện xuất sắc và đang trao cho hệ thần kinh đúng những gì nó cần để tái thiết lập và nạp lại năng lượng.

- Theo: Big Think