— 

Lúc Cao rời ruộng muối thì trời đã chớm trưa. Chẳng phải cậu lười nên ra muộn, mà bởi thủy triều. Cao và mọi người phải chờ cho đến khi nước rút và ánh nắng bắt đầu làm bốc hơi nước biển trên ruộng muối.

Muối! Vàng trắng từ biển cả! Hồi nhỏ, Cao từng kinh ngạc nhìn phép màu của Mặt trời biến thứ nước biển bình thường thành hạt muối lấp lánh. Và rồi những hạt muối ấy lại trở thành gia vị cho món ăn thơm ngon trên mâm cơm. Ông nội thường lấy muối ướp cá rồi gác bếp, món cá ấy đã làm nên công thức cơm cá trứ danh dưới đôi bàn tay bà nội.

Giờ thì ông bà đều đã qua đời. Cao nhớ ông bà vô cùng, nhớ cả làng chài nhỏ mà cậu từng nôn nóng muốn rời bỏ để đến làm ở ruộng muối. Nghĩ đến việc từng háo hức đi ra khỏi làng, cậu cay đắng nhận ra rằng dù có muốn hay không thì cậu cũng đâu còn lựa chọn. Cậu là người đầu tiên trong nhà không theo nghề đánh cá, nhưng nghề cá ở vùng biển này vốn đầy rẫy rủi ro. Sản lượng đánh bắt tuy cao nhưng sinh tử khó lường.

Năm ngoái, cha và anh trai cậu ra khơi gặp bão. Nhờ kinh nghiệm đi biển và tổ tiên phù hộ, cả hai còn cứu được lưới cùng đồ nghề, nhưng những dòng chảy cuộn xoáy và sóng dữ, thêm cả cú va đập khi họ cập bờ đã gần như xé nát con thuyền. Phải chạy vạy vay tiền để mua thuyền mới là một bài học cay đắng với cha cậu. Từ ấy, ông không bao giờ đặt hết của nả trong nhà vào một chỗ.

Người ngư dân ấy dù chưa từng nghe đến “đa dạng hóa rủi ro tài chính” nhưng nắm rất rõ nguyên tắc này. Ông vốn tính gia trưởng, bắt cậu cả dù đã lấy vợ sinh con vẫn phải ở cùng nhà với cha mẹ. Thuyền đánh cá chỉ cần hai người nên cậu thứ là Cao được ông cho đi kiếm ăn bằng nghề khác. Ngoài chợ cá đồn rằng có mấy nhà làm muối đang tìm người làm, thế là cha câu liền bảo con thu xếp đồ đoàn đi nhận việc.

Nghề muối là hoạt động sản xuất tư nhân nên khá bấp bênh. Không phải vì họ thiếu nơi để bán, bởi giàu sang tột đỉnh hay nghèo mạt hạng cũng đều cần có muối. Thực ra, vẫn để lại nằm chính ở đó. Muối là một loại tiên tệ; ai cũng cần muối, thế nên những nhà làm muối hay buôn món hàng thiết yếu này đều nắm trong tay chìa khóa của giàu sang và quyền lực. Ban đầu, triều đình thoải mái để các hộ tư nhân đem muối đi bán còn mình thu về một khoản tiền thuế khổng lồ. Nhưng cũng ngay từ đầu, ngành muối đã là lĩnh vực gây tranh cãi. Dù bị đánh thuế nặng nhưng các ông trùm trong ngành này vẫn tích lũy được khối tài sản cùng nguồn lực khổng lồ, đe dọa sự ổn định về kinh tế, chính trị của đất nước.

Cánh trùm sò ấy tất nhiên chẳng bao giờ để một phần nhỏ tài sản khổng lồ của mình rớt xuống đám làm thuê. Lòng tham của họ lớn đến nỗi các viên quan được cử đi điều tra đã không khỏi bàng hoàng trước tình trạng bóc lột nhân công. (Và xét về điều kiện làm việc, nếu đến quan lại còn phải bàng hoàng thì hẳn là phải kinh khủng tột cùng.)

Nỗi thống khổ dưới đáy xã hội cùng với tình trạng lạm quyền ở bên trên đã đẩy mâu thuẫn đến đỉnh điểm. Tại một trong những vùng sản xuất muối giàu mạnh nhất, Ngô vương Lưu Tỵ rất được lòng dân khi bãi bỏ thuế đất nông nghiệp. Cuối cùng, Lưu Tỵ đã phát động cuộc nổi dậy “Loạn bảy nước”, một trong những ký ức đau thương nhất trong lịch sử Trung Hoa. Chính từ vụ biến loạn này mà quyền sản xuất muối không còn nằm trong tay tư nhân nữa.

Về lý thì thay đổi này lẽ ra phải hiệu quả. Ban đầu, nghề muối do quan Thiếu phủ quản lý, sau chuyển cho Đại tư nông. Quan lại trong triều cũng giám sát thị trường và vì muối không bị hỏng nên có thể sử dụng nguồn dự trữ khổng lồ của quốc gia để bình ổn giá cả. 

Nhà nước bán muối với giá rẻ khi giá cả thị trường tăng và mua lại khi giá xuống thấp để bổ sung vào kho dự trữ.

Ấy thế nhưng các quan lại muốn tâng công với bê trên. Họ lệnh cho nha môn của mình sản xuất nhiều nhất có thể. Khi nhà nước độc quyền sản xuất muối và không có đối thủ cạnh tranh, giá muối tăng cao ngay cả khi chất lượng giảm sút và điều kiện lao động của dân làm muối lai đi xuống. Tình trạng này chẳng dễ gì mà cải thiện vì nhiều ban bệ đã quá lệ thuộc vào món hời trước mắt này và ra sức phản đối các yêu cầu cải cách từ cánh thương nhân.

Triều đình hiện đã độc quyền mọi thứ có thể kiếm lời (đến núi non cũng bị đánh thuế) nhưng đâu thể kiểm soát hết. Vẫn có những người liều lĩnh làm muối lâu và gần đây đã mở rộng sản xuất để đáp ứng nhu cầu muối rẻ chất lượng cao. Triều đình cuối cùng cũng phải chấp nhận những chuyện chẳng thể nào cản nổi, đành thả lỏng cho các nhà sản xuất muối tư nhân cạnh tranh ở một mức độ nhất định. Nhưng dù là nhà nước hay tư nhân thì người làm muối vẫn vô cùng cơ cực. Làm việc trong các xưởng muối nhà nước thường là những thanh niên không nhà không cửa. Lao động trong các xưởng tư thì chấp nhận điều kiện làm việc kinh khủng để nhận thù lao cao và được chia sẻ lợi nhuận.

Cao làm việc ở một xưởng muối tư. Cậu cam chịu điều kiện khắc nghiệt ở đây để kiếm tiền về cho gia đình, nhưng mọi tưởng tượng bay bổng về nghề muối từ lâu đã bị bóp tan tành. Đây là công việc cực kỳ vất vả. Mặt trời biến nước thành muối đã chẳng còn vẻ gì màu nhiệm. Giống như bao người phơi lưng cả ngày dưới cái nắng chói chang, Cao giờ chỉ coi Mặt trời như một lời nguyền cay độc. Da cậu bám đầy những muối và bị Mặt trời thiêu đốt nứt nẻ như vỏ cây. Mắt cậu sưng húp, chẳng thể mở to và tóc thì lúc nào cũng bết dính. Cao chua chát với ý nghĩ rằng, có lẽ mình còn bốc mùi hơn cả đống đầu cá thối trong hố rác ở nhà của cha.λυ

Phía sau Cao là những lều lán tạm bợ. Thực ra cậu không nhất thiết phải ở đó vì thợ làm muối có thể dựng nhà riêng. Nhưng cái khó là nước ngọt. Vùng này chẳng cho sông hay suối nên chỉ có nước ngọt từ giếng sâu. Ở vùng ven biển nhiễm mặn này, người ta thường phải đào rất nhiều lần mới chạm trúng mạch nước có thể đem uống được. Thế nên, giếng thường là của nhà nước hay địa chủ giàu có, còn dân nghèo hay cá nhân thì chẳng bao giờ đào nổi.

Ngoài ra, ông chủ xưởng muối còn có hai người chuyên lo việc ăn uống cho thợ. Chẳng phải ông giàu lòng nhân ái gì cho cam, chẳng qua là nếu để thợ tự lo đồ ăn thức uống thì sẽ làm việc kém hơn, nhất là khi thu hoạch muối. Thế nên Cao đành ở trong lán và uống thứ nước hôi nồng được cấp. Sáng nay, cậu vẫn phải cho ít muối vào nước, dù biết làm thế sẽ khát hơn. Cho muối vào không những khiến nước dễ uống hơn mà còn tốt cho sức khỏe. Thợ làm muối vùng này được phép dùng lượng muối ngang với mức dành cho binh linh làm việc trong điều kiện khắc nghiệt nhất, khoảng 30g mỗi ngày.

Trong mấy giờ tới, khi Cao đang làm muối kết tinh thì muối trong người cậu cũng thoát ra qua mồ hôi. Duy trì lượng muối trong cơ thể chính là bài học đầu tiên Cao học được khi đến đây. Bài học thứ hai là hãy tránh cái nắng thiêu đốt của Mặt trời bất cứ lúc nào có thể.

Cao nheo mắt nhìn qua mặt nước chói lóa để kiểm tra mực nước trên ruộng muối. Ruộng nước nông này được đào trong vùng triều lên xuống để giữ nước biển lại. Hôm qua, Cao đã cùng mọi người trải một lớp tro dày cỡ một tấc xuống đáy ruộng rồi nện chặt xuống để tro hấp thụ thêm muối.

Hôm nay, họ phải nhanh chóng bắt tay vào thu hoạch trước khi thủy triều dâng vì đến tắm giữa buổi chiều, ruộng sẽ lại ngập nước. Cậu cùng hai người khác đã mất cả tiếng đồng hồ cạo đất sét và tro dưới đáy ruộng rồi vun thành đống trên bờ. Thường thì họ thu hoạch đất sét trước, hôm sau mới tách muối. Nhưng dạo gần đây, giá muối đang tăng nhẹ, ông chủ đã thuê thêm người làm thời vụ để tiến hành cả hai khâu cùng lúc. Đây là dịp kiếm thêm tiền và ai ở đây cũng vì điều đó.

Cao quét lớp bùn đã khô nắng từ nền ruộng, một anh khác theo sau gom lại rồi mang hỗn hợp tro, muối, đất sét ấy ra khu vực nấu muối trên một con đường hẹp ở góc nhìn ra ruộng. (Một khu khác được đặt gần bờ biển để xử lý lượng muối dư thừa.) Quét xong, Cao cầm cái đục sắt bấy những tảng còn bám chặt dưới đáy ruộng. Cậu vừa cúi xuống thì bất ngờ bị một cơn gió mạnh thốc vào mặt, vào mắt. Muối và đất từ nền ruộng bay tứ tung, làm cậu đau rát, tối tăm mặt mũi. Cao ngồi thụp xuống đất, vội quờ tay tìm khăn và bình nước. Ngay cả khi rửa xong, mắt cậu vẫn còn đỏ rát và đau nhức. Một cảm giác ngứa ngáy khó chịu rần rần trên mắt và cậu biết cả sáng cũng chưa hết được.

Thủy triều đang dần rút, để lộ cái hố mà Cao đã đào hôm qua khi nước triều xuống thấp nhất. Cậu đã lót một lớp tre đan, một lớp chiếu cói và một lớp cát mịn xuống đáy hố. Muối biển thì tràn trề nhưng khó khai thác. Ruộng muối là một cách nhưng không phải nơi nào cùng làm được và nếu làm thì cần quy mô lớn. Nhưng hố muối thì chỉ cần một người làm, lại thu được lượng nước muối khá đậm đặc.

Cao ngước nhìn lên bãi biển, vài người làm cùng cậu đang nhóm lửa dưới một cái chảo sắt to màu đen. Dù họ đã có sức dè sẻn nhưng toàn bộ cây cối phía sau cồn cát đều đã bị chặt sạch để nuôi ngọn lửa khát gỗ. Họ có thể đi vào núi lấy gỗ nhưng khá mất thời gian. Mà thời gian thì còn phải dành cho công việc sinh lời nhiều hơn là làm muối. Thế nên, Cao và mọi người thay nhau đi gom cỏ khô. Cô là thứ chất đốt vô cùng chán nản, cháy rất nhanh hết nhưng bù lại, nó cho nhiều nhiệt và tạo nhiều tro để rải xuống lót ruộng.

Nhẩm tính rằng cái chảo đun sẽ sẵn sàng khi cậu tới nơi, Cao xách hai thùng gỗ đã múc đấy nước biển từ hố vào. Cậu đặt một thùng xuống và từ từ đổ thùng còn lại vào chảo, nước muối xèo xèo đấy hoan hỉ khi gặp chảo sắt nóng. Khi cho thùng nước thứ hai vào, cái chảo lún sâu hơn một chút xuống mấy viên đá kê bếp. Bọt trắng bắt đầu nổi lên giữa chảo và xoáy nhanh ra rìa khi muối bắt đầu kết tinh. Cao gật gù hài lòng. Nhanh như vậy chứng tỏ đây là nước muối bão hòa, chứa lượng muối cao.

Cao đấy thêm cỏ khô vào lò để kết tinh muối nhanh hơn, ngọn lửa càng bùng lên mạnh mẽ nhờ có gió thổi qua. Nhưng cơn gió may mắn kia cũng kéo theo tai họa khi cái chảo sắt và bếp lửa thô sơ tỏa nhiệt khủng khiếp, như thể Mặt trời trên cao còn chưa đủ nóng. Cao và mọi người phải lập tức lùi lại, đứng theo đầu gió để tránh sức nóng và khói cay xè bốc lên từ chảo.

Trong thời gian tạm nghỉ ngắn ngủi, Cao ngó sang chỗ nhà chú Khống đang làm việc dưới bãi xa. Cũng như các lao động thời vụ khác, nhà chú được trả công theo lượng muối làm ra và vì sống ngay trong vùng nên mọi thành viên trong nhà đều tham gia khi có thời gian. Hai đứa nhỏ thì canh bếp, đứa lớn đi kéo thùng nước muối từ hố của gia đình. Vợ chú bước chầm chậm trên bờ biển, mỗi bước đều lún sâu đến mắt cá chân trong cát ẩm khi phải còng lưng gánh một bó củi to. Cao không khỏi cảm phục trước sự bền bỉ ấy, thím đã phải đi một quãng đường xa từ khu rừng phía sau cồn cát ra tận bờ biển với bó củi nặng trên lưng.

Bên rìa ruộng muối, có một con chim đậu trên đỉnh cồn cát, cất tiếng hót du dương. Trong khoảnh khắc, Cao mường tượng ra khung cảnh này qua con mắt của một người ngoài cuộc. Cậu thấy một bãi biển đẹp như tranh, nằm dài bên biển biếc. Xa xa là vệt núi non trùng trùng điệp điệp, màu xám, màu xanh. Giữa từng không có tiếng chim thánh thót ngân vang. Rồi cậu lắc đầu. Phải làm việc ở đây mới hiểu được đất này khắc nghiệt chừng nào.

“Cao! Về đây đi!” Một anh cùng làm gọi cậu về nấu muối. Trên chảo, nước biển đang bốc hơi trắng xóa nồng tanh, chỉ còn những giọt nước cuối cùng xèo xèo bay hơi, để lai muối kết tinh trong chảo. Ban đầu, tất cả trông như một đống cát trắng, khẽ lạo xạo khi đang dần khô.

Nếu cứ để mặc vậy, chúng sẽ đông cứng như bê tông trắng, thế nên Cao cẩn thận khuấy đều, đồng thời lấy một cái muỗng nhỏ xúc muối cho vào thùng.

“Tặng vật của biển cả!” Cao chấm đầu ngón tay ướt vào muối và nếm thử. Vị muối ngon lành, cậu tận hưởng niềm lâng lâng vui sướng. Hố muối của cậu thu hoạch được khá tốt, mặc dù phần lớn đều thuộc về ông chủ và số còn lại thì quan thuế cũng lấy đi kha khá. Dẫu vậy, Cao cũng không dám làm vượt mức cho phép. Trên chân của một anh cùng làm, có vết loét vẫn chưa lành. Anh bị bắt quả tang làm muối lậu và bị xiềng bằng sợi dây xích nặng suốt cả tuần trời. Vẻ nhẹ nhõm của anh khi được thả ra đủ để Cao biết hình phạt kia khủng khiếp chừng nào.

Có tiếng gọi vang lên qua bãi cát: "Cao! Bên ruộng muối sẵn sàng rồi!” Nước biển đã bay hơi thêm, đủ để cào thêm một lượt muối nữa. Cao đứng dậy, duỗi đôi chân hãy còn mỏi rã. Đã hết thời gian nghỉ ngơi. Bụng bảo dạ, cậu kêu thâm: “Lại nữa rồi đây!" 

—

Trích sách “24 Giờ Ở Trung Hoa Cổ đại”