Cứ ba năm một lần, OECD công bố kết quả PISA - chương trình đánh giá năng lực học sinh 15 tuổi trên toàn thế giới. Sau cú sụt giảm mạnh trong kỳ kiểm tra diễn ra ngay sau đại dịch, nhiều người kỳ vọng điểm số sẽ bắt đầu phục hồi khi những gián đoạn do COVID-19 đã lùi lại phía sau.

Nhưng điều đó đã không xảy ra.

Ngược lại, tại nhiều quốc gia giàu có, điểm toán, đọc hiểu và khoa học tiếp tục giảm. Đáng lo nhất là năng lực đọc viết đang suy giảm với tốc độ nhanh hơn. Trong 23 quốc gia OECD tham gia tất cả các kỳ PISA, điểm số đạt đỉnh khoảng năm 2012 rồi liên tục đi xuống. Hiện nay, học sinh 15 tuổi ở môn toán và đọc hiểu đang đạt mức mà học sinh 14 tuổi có thể từng đạt được cách đây một thập niên.

Đây không còn đơn thuần là câu chuyện về một kỳ thi. Nó đặt ra câu hỏi lớn hơn: điều gì đang xảy ra với khả năng học tập của thế hệ trẻ?

Một trong những tín hiệu đáng lo khác là khoảng cách giữa học sinh giỏi và học sinh yếu đang ngày càng rộng.

Khoảng 20% học sinh 15 tuổi tại các quốc gia OECD hiện được xếp vào nhóm có thành tích thấp ở cả đọc hiểu, toán và khoa học, trong khi bốn năm trước là 16%. Đây là mức chênh lệch giữa nhóm học sinh có thành tích cao và thấp lớn nhất từng được PISA ghi nhận.

Những học sinh vốn đã gặp khó khăn trong học tập đang ngày càng tụt lại phía sau. OECD cảnh báo rằng nhiều em trong nhóm này sẽ gặp khó khăn ngay cả với những văn bản đơn giản hoặc những nhiệm vụ quen thuộc trong đời sống, chẳng hạn hiểu một hóa đơn điện nước.

Đại dịch chắc chắn đóng một phần vai trò. Những học sinh tham gia kỳ PISA mới nhất mới khoảng 10 tuổi khi COVID-19 xuất hiện, và quá trình học tập của các em bị gián đoạn trong một giai đoạn quan trọng.

Nhưng COVID-19 có lẽ không phải toàn bộ câu chuyện.

Tỷ lệ học sinh nghỉ học vẫn cao hơn trước đại dịch. Tại các quốc gia giàu có, khoảng 15% học sinh tiểu học nghỉ ít nhất một ngày trong mỗi hai tuần, so với khoảng 10% vào năm 2019. Chỉ vài ngày nghỉ học cũng có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập.

Quan trọng hơn, xu hướng suy giảm đã bắt đầu từ trước COVID-19.

Một trong những nghi vấn lớn nhất hiện nay liên quan đến công nghệ.

Điện thoại thông minh, mạng xã hội và những nội dung ngắn xuất hiện ở khắp nơi khiến trẻ em có ít cơ hội hơn để luyện tập khả năng đọc và hiểu những văn bản phức tạp. Andreas Schleicher, người đứng đầu lĩnh vực giáo dục của OECD, đặc biệt chú ý đến sự gia tăng của nhóm được gọi là những “người đọc vội”: các em đọc rất nhanh nhưng lại trả lời sai nhiều câu hỏi.

Vấn đề không chỉ là trẻ em đọc ít hơn, mà có thể là chúng đang dần mất khả năng đọc sâu.

Một con số cho thấy sự thay đổi rõ rệt: tại Mỹ, tỷ lệ trẻ 9 tuổi nói rằng mình đọc sách vì niềm vui đã giảm từ gần 60% trong những năm 1990 xuống còn 37% hiện nay.

Điều này đáng lo bởi đọc hiểu không phải một kỹ năng chỉ phục vụ môn Ngữ văn. Muốn học toán hay khoa học, học sinh cũng phải có khả năng đọc, hiểu và xử lý những thông tin phức tạp.

Nếu khả năng đọc suy giảm, những môn học khác cũng có thể bị ảnh hưởng theo.

Điểm số PISA không thể định nghĩa giá trị của một con người. Một học sinh đạt điểm thấp không có nghĩa em đó chắc chắn thất bại, cũng như điểm cao không bảo đảm thành công.

Nhưng thành tích giáo dục vẫn có mối liên hệ đáng kể với thu nhập, sức khỏe, tuổi thọ và nhiều kết quả khác trong cuộc sống. Ở cấp độ quốc gia, những cải thiện về năng lực học tập cũng có mối tương quan chặt chẽ với tăng trưởng kinh tế.

Và khi trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển, vấn đề này có thể trở nên cấp thiết hơn.

AI có thể thay đổi giá trị của nhiều kỹ năng, nhưng chưa có nhiều bằng chứng cho thấy nó sẽ khiến một nền giáo dục tốt trở nên kém giá trị. Ngược lại, có nhiều lý do để tin rằng AI sẽ gây áp lực đặc biệt lớn lên những người sở hữu kỹ năng yếu.

Vì thế, sự suy giảm của PISA không chỉ là chuyện điểm số, mà hơn thế, đây có thể là lời cảnh báo rằng một thế hệ đang đọc ít hơn, khó tập trung hơn và gặp nhiều khó khăn hơn trong việc xử lý những nội dung phức tạp.

Và nếu đúng như vậy, câu hỏi quan trọng được đặt ra là: “Chúng ta đang làm gì để giúp các em học tốt hơn?”

Có lẽ đã đến lúc những người làm giáo dục phải thực sự “mở sách ra” và xem lại những gì đang diễn ra trong trường học.

- Tham khảo: The Economist