Không hào nhoáng, không số liệu, không lời khuyên mang tính công thức, Steve Jobs chỉ kể ba câu chuyện rất đời: về việc bỏ học, bị sa thải khỏi chính công ty mình sáng lập, và đối diện với cái chết. Thế nhưng, chính sự giản dị ấy đã tạo nên sức lan tỏa bền bỉ hiếm có. Đến nay, bài phát biểu này được xem là một trong những bài diễn văn có lượt xem và chia sẻ nhiều nhất thế giới, liên tục được trích dẫn trong sách, bài giảng, podcast và các diễn đàn về sáng tạo, khởi nghiệp và phát triển bản thân.

Điều khiến bài nói của Steve Jobs trở nên đặc biệt không nằm ở danh tiếng của ông, mà ở cách ông thành thật nhìn lại những thất bại, hoang mang và mất mát - những điều ai cũng trải qua, nhưng hiếm khi dám đối diện. Ông không khuyên người trẻ phải thành công sớm, cũng không vẽ ra con đường rõ ràng. Thay vào đó, ông nói về việc tin vào trực giác, kiên nhẫn với những “điểm rời rạc” của cuộc đời, và dũng cảm sống cuộc đời của chính mình.

---

Hôm nay tôi muốn kể cho các bạn nghe ba câu chuyện trong cuộc đời tôi. Chỉ vậy thôi. Không có gì to tát cả, chỉ là ba câu chuyện.

Câu chuyện thứ nhất là về việc kết nối những điểm rời rạc.

Tôi bỏ học tại Đại học Reed sau 6 tháng đầu tiên, nhưng sau đó vẫn ở lại trường với tư cách là sinh viên “học ké” thêm khoảng 18 tháng nữa trước khi thực sự bỏ hẳn. Vậy tại sao tôi lại bỏ học?

Chuyện bắt đầu từ trước khi tôi ra đời. Mẹ ruột của tôi là một nghiên cứu sinh trẻ chưa kết hôn, và bà quyết định cho tôi làm con nuôi. Bà rất kiên quyết rằng tôi phải được nhận nuôi bởi những người đã tốt nghiệp đại học. Mọi thứ đã được sắp xếp để tôi được một luật sư và vợ ông nhận nuôi ngay khi sinh ra. Nhưng đến phút cuối, khi tôi chào đời, họ lại quyết định rằng họ thực sự muốn một bé gái.

Vì vậy, bố mẹ tôi - những người đang trong danh sách chờ - nhận được một cuộc gọi lúc nửa đêm hỏi rằng: “Chúng tôi có một bé trai ngoài dự kiến. Ông bà có muốn nhận không?” Họ nói: “Tất nhiên là có.” Sau đó, mẹ ruột tôi phát hiện ra rằng mẹ nuôi tôi chưa từng tốt nghiệp đại học và bố nuôi tôi thậm chí còn chưa tốt nghiệp trung học.

Bà từ chối ký vào giấy tờ nhận con nuôi cuối cùng. Chỉ vài tháng sau, bà mới đồng ý khi bố mẹ tôi hứa rằng tôi sẽ được đi học đại học. Đó là sự khởi đầu của cuộc đời tôi.

Mười bảy năm sau, tôi thực sự đi học đại học. Nhưng tôi ngây thơ chọn một trường gần như đắt đỏ ngang Stanford. Toàn bộ số tiền tiết kiệm cả đời của bố mẹ tôi, những người thuộc tầng lớp lao động, đều bị đổ vào học phí cho tôi.

Sau 6 tháng, tôi không còn thấy giá trị của việc đó nữa. Tôi không biết mình muốn làm gì với cuộc đời mình, cũng không biết đại học sẽ giúp tôi tìm ra điều đó như thế nào. Và tôi đang tiêu hết số tiền mà bố mẹ tôi đã dành dụm cả đời. Vì vậy tôi quyết định bỏ học và tin rằng rồi mọi thứ sẽ ổn.

Lúc đó thật đáng sợ, nhưng nhìn lại thì đó là một trong những quyết định đúng đắn nhất mà tôi từng đưa ra.

Ngay khi bỏ học, tôi không còn phải học những môn bắt buộc mà tôi không hứng thú nữa, và có thể “học ké” những lớp có vẻ thú vị hơn nhiều. Cuộc sống lúc đó không hề lãng mạn. Tôi không có phòng ký túc xá, nên ngủ trên sàn phòng bạn bè. Tôi đi nhặt chai Coca để đổi lấy 5 xu mua thức ăn, và mỗi tối chủ nhật tôi đi bộ 11 km băng qua thành phố để có một bữa ăn tử tế mỗi tuần tại đền Hare Krishna. Tôi yêu cuộc sống đó.

Và rất nhiều thứ tôi tình cờ khám phá được nhờ đi theo sự tò mò và trực giác của mình sau này đã trở nên vô giá. Để tôi lấy một ví dụ.

Thời đó, Đại học Reed có lẽ là nơi dạy thư pháp tốt nhất cả nước. Trên khắp khuôn viên trường, mọi tấm poster, mọi nhãn dán trên từng ngăn kéo đều được viết tay bằng thư pháp tuyệt đẹp.

Vì tôi đã bỏ học và không phải học những môn “chuẩn”, tôi quyết định học một lớp thư pháp để tìm hiểu cách làm ra những điều đó. Tôi học về phông chữ có chân và không chân, về khoảng cách giữa các cặp chữ khác nhau, về điều gì làm nên một kiểu chữ đẹp. Nó thật đẹp đẽ, mang tính lịch sử, tinh tế về mặt nghệ thuật theo cách mà khoa học không thể nắm bắt. Tôi bị cuốn hút hoàn toàn.

Không có chút hy vọng nào rằng những điều này sẽ có ứng dụng thực tế trong cuộc đời tôi. Nhưng 10 năm sau, khi chúng tôi thiết kế chiếc máy Macintosh đầu tiên, tất cả những điều đó quay trở lại với tôi, và chúng tôi đã đưa chúng vào chiếc Mac. Đó là chiếc máy tính đầu tiên có kiểu chữ đẹp.

Nếu tôi chưa từng “học ké” lớp thư pháp đó, máy Mac đã không có nhiều kiểu phông chữ hay các font chữ có khoảng cách tỷ lệ. Và nếu Windows không sao chép Mac, có lẽ không máy tính cá nhân nào có được chúng.

Nếu tôi không bỏ học, tôi đã không “học ké” lớp thư pháp đó, và máy tính cá nhân có thể đã không có được kiểu chữ đẹp như ngày nay.

Dĩ nhiên, khi còn ở đại học, không thể nào kết nối các điểm lại với nhau khi nhìn về phía trước. Chỉ khi nhìn lại sau 10 năm, mọi thứ mới trở nên rõ ràng.

Một lần nữa: bạn không thể kết nối các điểm khi nhìn về phía trước; bạn chỉ có thể kết nối chúng khi nhìn lại phía sau. Vì vậy, bạn phải tin rằng các điểm đó rồi sẽ kết nối lại với nhau trong tương lai. Bạn phải tin vào điều gì đó, bằng trực giác, số phận, cuộc sống, nghiệp quả, bất cứ điều gì.

Bởi vì niềm tin rằng các điểm sẽ kết nối trong tương lai sẽ cho bạn sự tự tin để đi theo trái tim mình, ngay cả khi nó dẫn bạn ra khỏi con đường mòn quen thuộc. Và điều đó sẽ tạo nên sự khác biệt.

---

Tôi thật may mắn. Tôi tìm ra điều mình yêu thích từ rất sớm. Woz và tôi bắt đầu Apple trong gara của bố mẹ tôi khi tôi mới 20 tuổi. Chúng tôi làm việc rất chăm chỉ, và trong 10 năm, Apple đã phát triển từ hai con người trong một gara thành một công ty trị giá 2 tỷ đô la với hơn 4.000 nhân viên.

Chúng tôi vừa cho ra mắt sản phẩm tuyệt vời nhất của mình - Macintosh - một năm trước đó, và tôi vừa tròn 30 tuổi. Và rồi tôi bị sa thải.

Làm sao bạn có thể bị sa thải khỏi chính công ty mình sáng lập? Khi Apple lớn mạnh, chúng tôi thuê một người mà tôi nghĩ là rất tài năng để điều hành công ty cùng tôi. Trong khoảng một năm đầu, mọi việc diễn ra tốt đẹp. Nhưng rồi tầm nhìn về tương lai của chúng tôi bắt đầu khác nhau.

Cuối cùng, chúng tôi mâu thuẫn. Khi điều đó xảy ra, hội đồng quản trị đứng về phía ông ấy. Và thế là ở tuổi 30, tôi bị loại một cách rất công khai. Thứ từng là trọng tâm của cả cuộc đời trưởng thành của tôi bỗng biến mất. Điều đó thật sự tàn khốc.

Trong vài tháng, tôi không biết phải làm gì. Tôi cảm thấy mình đã làm thất vọng thế hệ doanh nhân đi trước, như thể tôi đã làm rơi cây gậy khi nó đang được trao cho tôi. Tôi gặp David Packard và Bob, cố gắng xin lỗi vì đã làm hỏng mọi thứ nghiêm trọng đến vậy. Tôi là một thất bại công khai, và thậm chí còn nghĩ đến việc rời khỏi Thung lũng Silicon.

Nhưng dần dần, tôi nhận ra một điều: tôi vẫn yêu công việc mình làm. Những biến cố tại Apple không thay đổi điều đó chút nào. Tôi bị từ chối, nhưng tôi vẫn đang yêu.

Vì vậy, tôi quyết định bắt đầu lại từ đầu. Lúc đó tôi không nhận ra, nhưng hóa ra việc bị sa thải khỏi Apple là điều tốt nhất từng xảy ra với tôi. Cái nặng nề của thành công được thay thế bằng sự nhẹ nhõm của việc lại trở thành một người mới bắt đầu, ít chắc chắn về mọi thứ. Nó giải phóng tôi để bước vào một trong những giai đoạn sáng tạo nhất của cuộc đời mình.

Trong 5 năm tiếp theo, tôi thành lập một công ty tên là NeXT, một công ty khác tên là Pixar, và yêu một người phụ nữ tuyệt vời, sau này trở thành vợ tôi. Pixar đã tạo ra bộ phim hoạt hình hoàn toàn bằng máy tính đầu tiên trên thế giới - Toy Story - và giờ đây là hãng phim hoạt hình thành công nhất thế giới.

Trong một bước ngoặt đáng kinh ngạc, Apple mua lại NeXT, và tôi quay trở lại Apple. Công nghệ mà chúng tôi phát triển tại NeXT chính là cốt lõi của sự hồi sinh hiện tại của Apple. Và Laurene cùng tôi có một gia đình hạnh phúc.

Tôi khá chắc rằng chẳng điều gì trong số này có thể xảy ra nếu tôi không bị sa thải khỏi Apple. Đó là một liều thuốc đắng khủng khiếp, nhưng có lẽ bệnh nhân cần nó. Đôi khi, cuộc sống sẽ đánh bạn một cú thật mạnh vào đầu bằng một viên gạch. Đừng đánh mất niềm tin.

Tôi tin rằng điều duy nhất giúp tôi tiếp tục là vì tôi yêu những gì mình làm. Bạn phải tìm ra điều mình yêu thích. Điều đó đúng với công việc cũng như với người bạn yêu. Công việc sẽ chiếm một phần lớn cuộc đời bạn, và cách duy nhất để thực sự hài lòng là làm điều mà bạn tin là một công việc vĩ đại. Và cách duy nhất để làm ra công việc vĩ đại là yêu những gì bạn làm.

Nếu bạn chưa tìm thấy nó, hãy tiếp tục tìm kiếm. Đừng chấp nhận sự tạm bợ. Cũng như mọi chuyện của trái tim, bạn sẽ biết khi bạn tìm thấy nó. Và giống như mọi mối quan hệ tuyệt vời, nó sẽ ngày càng tốt đẹp hơn theo năm tháng. Vì vậy, hãy tiếp tục tìm kiếm. Đừng dừng lại.

---

Khi tôi 17 tuổi, tôi đọc được một câu trích dẫn đại ý như thế này: “Nếu bạn sống mỗi ngày như thể đó là ngày cuối cùng của đời mình, thì một ngày nào đó bạn chắc chắn sẽ đúng.” Nó để lại ấn tượng rất mạnh với tôi.

Kể từ đó, suốt 33 năm qua, mỗi sáng tôi đều nhìn vào gương và tự hỏi: nếu hôm nay là ngày cuối cùng của cuộc đời mình, liệu tôi có muốn làm những gì tôi sắp làm hôm nay không? Và bất cứ khi nào câu trả lời là “không” trong quá nhiều ngày liên tiếp, tôi biết rằng mình cần phải thay đổi điều gì đó.

Việc nhớ rằng mình sẽ chết sớm là công cụ quan trọng nhất tôi từng có để đưa ra những lựa chọn lớn trong đời. Bởi vì hầu như mọi thứ, mọi kỳ vọng bên ngoài, mọi sự kiêu hãnh, mọi nỗi sợ xấu hổ hay thất bại, đều tan biến trước cái chết, chỉ còn lại những gì thực sự quan trọng.

Nhớ rằng bạn sẽ chết là cách tốt nhất tôi biết để tránh cái bẫy nghĩ rằng bạn có điều gì đó để mất. Bạn đã “trần trụi” rồi. Không có lý do gì để không đi theo trái tim mình.

Không ai muốn chết. Ngay cả những người muốn lên thiên đường cũng không muốn chết để đến đó. Thế nhưng, cái chết là điểm đến chung của tất cả chúng ta. Chưa ai từng thoát khỏi nó. Và đó là điều đúng đắn, bởi vì cái chết rất có thể là phát minh vĩ đại nhất của sự sống. Nó là tác nhân thay đổi của cuộc đời. Nó dọn dẹp cái cũ để nhường chỗ cho cái mới.

Ngay lúc này, cái mới chính là các bạn. Nhưng một ngày nào đó, không xa lắm đâu, các bạn sẽ dần trở thành cái cũ và bị thay thế. Xin lỗi vì nói hơi kịch tính, nhưng đó là sự thật.

Thời gian của bạn là có hạn, vì vậy đừng lãng phí nó để sống cuộc đời của người khác. Đừng bị mắc kẹt trong giáo điều, tức là sống theo kết quả của suy nghĩ của người khác. Đừng để tiếng ồn từ ý kiến của người khác lấn át tiếng nói bên trong của chính bạn.

Và quan trọng nhất, hãy có can đảm để đi theo trái tim và trực giác của mình. Chúng bằng cách nào đó đã biết bạn thực sự muốn trở thành ai. Mọi thứ khác đều là thứ yếu.

Hãy luôn khát khao. Hãy luôn dại khờ.

---

Trong một thế giới đầy tiếng ồn, bài phát biểu này giống như một khoảnh khắc nhắc chúng ta rằng thời gian là hữu hạn, đam mê là có thật, và thất bại đôi khi chỉ là một dạng khác của khởi đầu. Khép lại bằng câu nói đã trở thành bất hủ: “Stay hungry. Stay foolish.”, Steve Jobs để lại không chỉ một lời chúc cho sinh viên Stanford năm ấy, mà cho tất cả những ai đang trên hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc sống.

Nếu bạn đang đứng trước ngã rẽ, cảm thấy lạc hướng, hoặc đơn giản chỉ cần một lời nhắc để tiếp tục bước đi, thì bài phát biểu này vẫn luôn ở đó, như một người bạn cũ, im lặng nhưng thấu hiểu.

- Trạm Đọc

- Bạn có thể nghe đầy đủ bài phát biểu của Steve Jobs tại: https://www.youtube.com/watch?v=UF8uR6Z6KLc