Lầm tưởng 1: Học dễ vào là học tốt
Nhiều người tin rằng việc học sẽ hiệu quả hơn nếu nội dung dễ hiểu và tiến độ học diễn ra nhanh. Vì thế, những chiến lược như đọc lại tài liệu, xem lại ghi chú hay nghe giảng nhiều lần trở nên rất phổ biến.
Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy các chiến lược này chỉ tạo ra cảm giác quen thuộc, chứ không giúp hình thành kiến thức bền vững. Người học dễ nhầm lẫn giữa “quen mắt” với “hiểu sâu”.
SỰ THẬT: Việc học hiệu quả đòi hỏi truy hồi kiến thức một cách chủ động – tức là cố gắng nhớ lại thông tin từ trí nhớ, thay vì chỉ nhìn lại.
Khi người học tự kiểm tra, tóm tắt, hoặc trả lời câu hỏi mà không xem tài liệu, khả năng ghi nhớ và hiểu biết được cải thiện rõ rệt. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng kiểm tra (testing effect).
Những bài kiểm tra ngắn, ít áp lực – dù do giáo viên hay sinh viên tự tạo – đều có tác dụng tích cực. Thậm chí, chỉ cần yêu cầu sinh viên nhớ lại ý chính của buổi học trước hoặc của bài đọc cũng đủ để tăng khả năng ghi nhớ, cải thiện thói quen học tập và giảm lo âu thi cử.
Lầm tưởng 2: Tập trung vào một thứ tại một thời điểm là cách học tốt nhất
“Học dồn”, “nhồi nhét” trước kỳ thi hay làm bài tập gấp rút là những chiến lược quen thuộc của nhiều người học. Chúng dựa trên niềm tin rằng tập trung cao độ vào một nội dung trong thời gian ngắn sẽ giúp học nhanh và hiệu quả.
Thực tế, kiểu học này chỉ mang lại ảo tưởng đã nắm vững kiến thức, trong khi khả năng ghi nhớ dài hạn lại rất kém.
SỰ THẬT: Việc học hiệu quả hơn khi được giãn cách theo thời gian và xen kẽ nhiều nội dung, nhiều dạng hoạt động khác nhau. Học giãn cách giúp não bộ có thời gian xử lý và củng cố thông tin, còn học xen kẽ giúp người học phân biệt các khái niệm, dạng bài và cách giải quyết vấn đề.
Dù cảm giác ban đầu có thể chậm và khó, học theo cách này lại giúp hiểu sâu hơn và nhớ lâu hơn. Ngay cả những thay đổi nhỏ – như xem đáp án sau khi làm bài thay vì vừa làm vừa xem, hay chuyển đổi giữa các chủ đề trong một buổi học – cũng mang lại lợi ích rõ rệt.
Lầm tưởng 3: Việc học nên dễ dàng, và sai sót là điều cần tránh
Cả người học lẫn người dạy thường cố gắng tránh khó khăn và sai sót. Sinh viên chọn cách học nhẹ nhàng nhất; giáo viên đôi khi đưa ra lời giải quá sớm vì sợ sinh viên bối rối hoặc nản chí.
SỰ THẬT: Một mức độ khó khăn nhất định – được gọi là “khó khăn mong muốn” – lại giúp việc học hiệu quả hơn. Khi người học phải vật lộn với vấn đề, thử nghiệm, mắc lỗi và sửa sai, kiến thức được củng cố mạnh mẽ hơn trong trí nhớ dài hạn.
Những hoạt động đòi hỏi nỗ lực nhớ lại, như bài điền khuyết thay vì trắc nghiệm, hay yêu cầu tự suy nghĩ trước khi được hướng dẫn, tuy khó hơn nhưng mang lại kết quả tốt hơn.
Lầm tưởng 4: Đọc lại, tô đậm và ôn ghi chú là cách học hiệu quả
Đây là những chiến lược học tập phổ biến nhất, vì chúng dễ thực hiện và tạo cảm giác “đang học”.
SỰ THẬT: Các chiến lược học hiệu quả hơn là những chiến lược chủ động, bao gồm:
- Diễn đạt lại kiến thức bằng lời của mình
- Tự tạo câu hỏi, ví dụ, so sánh, ẩn dụ
- Phản tư sau khi đọc hoặc thảo luận
Những hoạt động này buộc người học phải xử lý thông tin sâu hơn, từ đó giúp hiểu và nhớ tốt hơn.
Lầm tưởng 5: Chúng ta đánh giá khá chính xác năng lực của mình
Nhiều người tin rằng họ biết mình học tốt hay chưa. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại.
SỰ THẬT: Do ảnh hưởng của hiệu ứng Dunning–Kruger, những người học kém nhất lại thường tự tin nhất. Họ nhầm lẫn giữa việc quen nội dung với việc hiểu nội dung.
Chỉ khi người học sử dụng các thước đo khách quan – như bài kiểm tra, phản hồi từ người khác, so sánh với chuẩn – họ mới có thể đánh giá đúng mức độ hiểu biết của mình. Phản tư về khoảng cách giữa “tưởng là biết” và “thực sự biết” là một bước quan trọng trong học tập.
Lầm tưởng 6: Mỗi người có một “phong cách học tập” riêng
Nhiều sinh viên được dạy rằng họ thuộc kiểu học nghe, học nhìn hay học vận động, và việc dạy học cần phù hợp với phong cách đó.
SỰ THẬT: Không có bằng chứng khoa học cho thấy việc dạy theo “phong cách học tập” giúp học tốt hơn. Những gì người học thích hoặc thấy dễ thường chỉ tạo cảm giác thoải mái, chứ không đảm bảo hiệu quả.
Học hiệu quả thường đòi hỏi phải rời khỏi vùng quen thuộc.
Lầm tưởng 7: Không có khác biệt đáng kể giữa những người học
Việc bác bỏ phong cách học tập không có nghĩa là mọi người có cách học giống nhau.
SỰ THẬT: Có những khác biệt nhận thức thực sự, chẳng hạn như khả năng nhận ra cấu trúc, quy luật, hay mức độ trôi chảy trong đọc hiểu. Những yếu tố này ảnh hưởng mạnh đến việc học, nhưng đều có thể cải thiện bằng luyện tập và hỗ trợ phù hợp.
Lầm tưởng 8: Người hay đạt điểm cao sẽ học tốt nhất
Nhiều người tin rằng điểm số phản ánh trực tiếp trí thông minh và mức độ học được.
SỰ THẬT: Những người học hiệu quả nhất thường là những người có tư duy phát triển – tin rằng trí tuệ có thể cải thiện bằng nỗ lực, chấp nhận thử thách và coi sai lầm là một phần của quá trình học. Việc học nhiều và học sâu không phải lúc nào cũng được phản ánh ngay bằng điểm số.
VAI TRÒ CỦA NGƯỜI DẠY: LÀM CHO VIỆC HỌC “BÁM RỄ”
“Bí quyết học đâu nhớ đó” nhấn mạnh rằng người dạy không chỉ dạy nội dung, mà còn cần:
- Giải thích cho người học cách việc học thực sự diễn ra
- Dạy người học cách học hiệu quả
- Cố ý thiết kế những “khó khăn mong muốn”
- Minh bạch về lý do sử dụng các phương pháp giảng dạy
Khi người học hiểu vì sao việc học cần nỗ lực, cần sai lầm và cần thời gian, họ sẽ có động lực và khả năng trở thành những người học suốt đời hiệu quả hơn. Nếu cả người học và người dạy cùng hiểu cách việc học thực sự diễn ra, việc học sẽ không chỉ để thi, mà để hiểu, nhớ và áp dụng lâu dài.
- Trạm Đọc
