Ngày 12/10/2026, The New York Times, Agence France-Presse (AFP) và The Economist thông báo tham gia liên minh Standards for Publisher Usage Rights (SPUR), một sáng kiến nhằm ngăn các công ty AI sử dụng hoặc khai thác thương mại nội dung của các nhà xuất bản mà không được cho phép. Theo Reuters, SPUR hiện có hơn 80 thành viên tại hơn 20 quốc gia. Những thành viên mới còn có The Atlantic và Hiệp hội Báo chí Quốc gia Brazil. 

Động thái này cho thấy các tổ chức truyền thông đang tìm kiếm một cách tiếp cận chung để bảo vệ tài sản trí tuệ trong bối cảnh AI tạo sinh phát triển nhanh chóng. Thay vì chỉ dựa vào từng hợp đồng riêng lẻ hoặc các vụ kiện kéo dài, họ muốn xây dựng những tiêu chuẩn kỹ thuật giúp xác định nội dung được sử dụng như thế nào, từ đó tạo cơ sở cho việc kiểm soát quyền sử dụng và đàm phán cấp phép.

Các hệ thống AI tạo sinh cần lượng lớn dữ liệu để huấn luyện mô hình, đồng thời tiếp tục truy xuất thông tin từ các nguồn bên ngoài để trả lời câu hỏi của người dùng. Trong quá trình này, nội dung báo chí có giá trị đặc biệt bởi được tạo ra từ hoạt động thu thập thông tin, phỏng vấn, kiểm chứng và biên tập.

Tuy nhiên, các nhà xuất bản không phải lúc nào cũng biết nội dung của mình được sử dụng ở đâu, theo cách nào và tạo ra giá trị thương mại ra sao. Khi những thông tin vốn được đăng tải trên website trở thành đầu vào cho các hệ thống AI, khoảng cách giữa khả năng tiếp cận nội dung trên internet và quyền sử dụng nội dung theo giấy phép trở thành vấn đề cần giải quyết.

Rủi ro không chỉ nằm ở việc nội dung bị sao chép để huấn luyện mô hình. Các câu trả lời do AI tạo ra còn có thể cung cấp thông tin trực tiếp cho người dùng, khiến họ ít có nhu cầu truy cập bài viết gốc. Điều này đặt ra thách thức đối với lượng truy cập, doanh thu quảng cáo và mô hình kinh doanh vốn giúp các tòa soạn duy trì hoạt động sản xuất nội dung.

Theo Reuters Institute for the Study of Journalism, sự phát triển của các công cụ tìm kiếm và trả lời bằng AI đang làm thay đổi cách người dùng tiếp cận thông tin, đồng thời thúc đẩy các nhà xuất bản tìm kiếm những hình thức cấp phép và hợp tác mới với doanh nghiệp công nghệ.

SPUR được hình thành nhằm xây dựng cơ sở kỹ thuật và thương mại để các đơn vị sở hữu nội dung có thể theo dõi, kiểm soát và cấp phép sử dụng tác phẩm trong các ứng dụng AI. Liên minh có sự tham gia của những tổ chức truyền thông lớn như BBC, Financial Times, Guardian Media Group và Associated Press.

Một bước tiến đáng chú ý là ngày 2/10/2026, SPUR công bố phiên bản đầu tiên của Content Telemetry Standard, một tiêu chuẩn báo cáo việc sử dụng nội dung. Theo mô tả của liên minh, tiêu chuẩn này hướng đến việc giúp các hệ thống AI và đơn vị phát triển mô hình ghi nhận, báo cáo cách nội dung được truy xuất, dùng làm căn cứ cho câu trả lời, trích dẫn hoặc hiển thị trên nền tảng số.

Nói cách khác, mục tiêu là giúp chủ sở hữu nội dung có thêm thông tin để trả lời những câu hỏi trước đây khó xác định: Nội dung của mình đang được hệ thống nào sử dụng? Nó xuất hiện trong quá trình tạo ra câu trả lời AI ra sao? Và có thể dựa vào dữ liệu nào để đàm phán một thỏa thuận cấp phép hợp lý?

Dù vậy, cần phân biệt rõ giữa việc xây dựng tiêu chuẩn theo dõi và việc bảo đảm quyền được trả tiền. Một hệ thống có thể ghi nhận cách nội dung được sử dụng, nhưng việc sử dụng đó có cần giấy phép hay không, mức phí là bao nhiêu và cơ chế thanh toán vận hành thế nào vẫn phụ thuộc vào quyền sở hữu, pháp luật áp dụng và các thỏa thuận thương mại. SPUR cũng không phải một tổ chức cấp phép tập thể bắt buộc các thành viên cùng bán quyền sử dụng nội dung theo một mức giá chung.

Dù SPUR tập trung vào nội dung báo chí, vấn đề mà liên minh đặt ra có liên quan trực tiếp đến toàn bộ ngành xuất bản. Sách, tài liệu học thuật, công trình nghiên cứu và các nội dung giáo dục đều có thể trở thành nguồn dữ liệu hữu ích cho các hệ thống AI.

Đối với nhà xuất bản sách, thách thức có ít nhất ba lớp. Thứ nhất là xác định quyền sử dụng đối với từng tác phẩm, đặc biệt khi quyền tác giả, quyền khai thác bản điện tử và quyền cấp phép cho các mục đích công nghệ có thể thuộc về những chủ thể khác nhau. Thứ hai là xây dựng cơ chế nhận diện và theo dõi việc sử dụng nội dung. Thứ ba là xác định mô hình kinh doanh phù hợp để tác giả và nhà xuất bản có thể hưởng lợi từ việc cấp phép mà không cản trở những ứng dụng AI có ích cho nghiên cứu và giáo dục.

Đây cũng là lý do cuộc tranh luận không nên chỉ được nhìn nhận như một cuộc đối đầu giữa ngành xuất bản và ngành công nghệ. AI có thể giúp độc giả khám phá sách, hỗ trợ nghiên cứu, cải thiện khả năng tiếp cận tri thức và tạo ra những hình thức đọc mới. Nhưng để những lợi ích đó có thể duy trì lâu dài, hệ sinh thái cần có cơ chế minh bạch về nguồn nội dung, quyền sử dụng và giá trị kinh tế được tạo ra.

Với các thị trường xuất bản đang phát triển, trong đó có Việt Nam, câu hỏi đặt ra là liệu các nhà xuất bản có đủ nguồn lực để theo dõi việc sử dụng nội dung trên những nền tảng AI toàn cầu, cũng như đủ khả năng đàm phán các thỏa thuận cấp phép có lợi cho tác giả và đơn vị sở hữu quyền hay không.

Sự hình thành và mở rộng của SPUR phản ánh một thay đổi quan trọng: các nhà xuất bản đang tìm cách chuyển từ thế bị động trước việc khai thác nội dung sang xây dựng những tiêu chuẩn chung cho thị trường AI.

Tuy nhiên, tiêu chuẩn kỹ thuật mới chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào mức độ tham gia của các công ty AI, khả năng áp dụng tiêu chuẩn trên nhiều nền tảng, tính minh bạch của dữ liệu và việc hình thành các thỏa thuận thương mại khả thi. Nếu các bên không thống nhất được cách ghi nhận, định giá và cấp phép nội dung, việc theo dõi sử dụng sẽ khó chuyển thành nguồn thu bền vững cho người sáng tạo.

Về lâu dài, vấn đề không chỉ là ai được quyền sử dụng một bài báo hay một cuốn sách. Đó còn là cách xã hội duy trì nguồn tri thức chất lượng trong một môi trường mà AI ngày càng có khả năng tạo ra câu trả lời nhanh chóng từ những nội dung đã được sản xuất trước đó.

Nếu việc tạo ra nội dung nguyên bản ngày càng tốn kém nhưng giá trị của nó không được ghi nhận tương xứng, những đơn vị đầu tư vào nghiên cứu, báo chí, biên tập và xuất bản có thể gặp khó khăn trong việc duy trì chất lượng. Ngược lại, một thị trường cấp phép minh bạch có thể tạo thêm nguồn thu cho người sáng tạo, đồng thời giúp các doanh nghiệp AI tiếp cận nội dung đáng tin cậy theo những điều kiện rõ ràng hơn.

Câu hỏi lớn mà SPUR đặt ra không phải là liệu AI có được sử dụng tri thức của con người hay không, mà là làm thế nào để việc sử dụng ấy trở nên minh bạch, hợp pháp và công bằng với những người đã tạo ra tri thức. Đây sẽ là một trong những vấn đề định hình quan hệ giữa công nghệ và ngành xuất bản trong những năm tới.

- Trạm Đọc tổng hợp