Điều đáng nói là sự bồn chồn ấy hiếm khi đến từ một biến cố lớn. Nó đến từ thói quen sống vội: vừa ăn vừa lướt điện thoại, vừa trò chuyện vừa nghĩ đến việc kế tiếp, vừa ở nơi này vừa mong đến nơi khác. Mạng xã hội tràn ngập tin tức, quan điểm và tranh cãi, mỗi thứ đều mời gọi ta phản ứng. Dần dần, ta không còn phân biệt được đâu là suy nghĩ của mình, đâu là thứ được nhồi vào đầu. Ta tích trữ bực bội, so sánh bản thân với người khác, rồi mệt mỏi mà không biết mình mệt vì điều gì.

Nhiều người tìm đến thiền như một lối thoát, nhưng lại vấp phải một rào cản khác. Họ hình dung thiền đòi hỏi phải ngồi xếp bằng hàng giờ, phải có không gian yên tĩnh, thậm chí phải theo một tôn giáo nào đó. Với người đi làm, người chăm con nhỏ hay người ngày nào cũng kẹt xe, hình ảnh ấy xa vời đến mức họ bỏ cuộc trước khi bắt đầu.

Vậy có cách nào để bình tâm mà không phải rời bỏ đời sống thường ngày? Cuốn sách “Thiền giữa đời thường” của Om Swami đặt ra đúng câu hỏi ấy và trả lời bằng tinh thần Thiền (Zen): bình an không nằm ở một nơi xa, mà nằm trong cách ta làm những việc mình đang làm. 

Tác giả, Om Swami, có một lý lịch khá khác thường với người viết về tâm linh. Ông là một nhà thần bí sống ở chân dãy Himalaya, từng trải qua hàng nghìn giờ thiền định trong hang động và rừng núi, tách biệt hoàn toàn với đời thường. Nhưng trước đó, ông học cử nhân kinh doanh và lấy bằng MBA tại Sydney (Úc), từng làm việc như một người đi làm bình thường, rồi từ bỏ các lợi ích kinh doanh để tập trung theo đuổi đời sống tâm linh. Ông tự giới thiệu mình là một nhà sư giản dị giữa thế giới phức tạp, và là tác giả của nhiều cuốn sách bán chạy như “If Truth be Told: A Monk's Memoir”, “Mind Full to Mindful: Zen Wisdom from a Monk’s Bowl”, “A Million Thoughts: Learn All About Meditation from a Himalayan Mystic”, “The Last Gambit”…

Chính con đường ấy lý giải vì sao giọng văn của cuốn sách gần gũi đến vậy, bởi người viết nên nó hiểu sự bận rộn và áp lực của người sống ngoài tu viện, đồng thời có nền tảng thực hành đủ dày để nói về Thiền một cách có trải nghiệm. Cuốn sách là sự kết hợp giữa kinh nghiệm cá nhân của tác giả với các trích đoạn từ kinh điển Phật giáo và một số câu chuyện hư cấu. 

Về nội dung, cuốn sách xoay quanh các nguyên lý và thực hành của Thiền tông: tọa thiền, diện bích, trà đạo và thiền hành; bốn đức tính cốt lõi của người hành thiền, cùng các khái niệm như tính không và vô thường. 

“Thiền giữa đời thường” đã gỡ đúng nút thắt lớn nhất của người mới: cảm giác rằng thiền là việc dành cho người có nhiều thời gian. Om Swami phá bỏ quan niệm ấy từ gốc. Theo ông, thiền không đồng nghĩa với việc nhắm mắt ngồi yên một tư thế; đi bộ, ăn uống hay làm việc nhà đều có thể thành thiền, miễn là ta làm với sự tỉnh thức. 

Cơ chế đằng sau lời khẳng định ấy khá đơn giản. Mỗi hành động có thể được thực hiện với nhận biết hoặc không, và làm mà không nhận biết cũng giống như đang ngủ dù mắt vẫn mở. Phần lớn phản ứng hằng ngày của ta, từ cáu gắt vô cớ đến lướt điện thoại vô thức, rơi vào nhóm thứ hai. Vì vậy, thiền được xem là giải pháp phá vỡ tính tự động của hành vi để ý nghĩ, lời nói và việc làm khớp với ý định của mình.

Tuy nhiên, biết thức tỉnh chưa đủ, bởi nhiều người vẫn kiệt sức vì xem tu tập như một cuộc đua có đích đến. Cuốn sách giải tỏa luôn áp lực ấy. Om Swami định nghĩa thiền là một trạng thái không bị điều kiện hóa, để tâm trí được nghỉ ngơi và vui sống, thuận theo dòng đời mà không lo âu vì phải luôn đến một nơi nào khác. Ông nhấn mạnh rằng giác ngộ không phải thứ ta nhận về, mà là điều ta là hoặc trở thành khi góc nhìn thay đổi. Với người đang mệt vì phải cố gắng, đây là một sự nhẹ nhõm đáng kể.

Khi đã nhẹ đi như vậy, ta mới có chỗ để nhìn vào những gì mình đang mang trong đầu. Cuốn sách dùng một hình ảnh quen thuộc: căn nhà càng nhiều chỗ chứa thì càng chất nhiều đồ ít dùng, bên ngoài gọn gàng nhưng bên trong ngổn ngang. Tâm trí cũng vậy. Chỉ khi dọn dẹp, ta mới thấy mình đã giữ bao nhiêu oán giận, và nhận ra nghĩ xấu về ai đó chỉ làm khổ chính mình trong khi người kia thậm chí không hay biết. 

Dĩ nhiên, tâm trí gọn gàng không có nghĩa là cuộc sống thôi gây khó. Tác giả thừa nhận rằng trong đời ai cũng sẽ gặp ít nhất một người khó chịu, một thử thách lớn và một nghịch cảnh nào đó, về thể chất, tinh thần hay tâm linh. Vì thế, hãy học cách thuận theo dòng chảy trong những lúc ấy, thay vì tránh né. 

Nếu chỉ dừng ở mẹo giảm căng thẳng, cuốn sách chỉ là một cuốn self-help như bao cuốn sách khác. Nhưng điểm khiến nó đáng đọc hơn là cách tác giả mở rộng vấn đề: từ “làm sao để bớt lo” sang “ta đang nhìn đời bằng lăng kính nào”.

Lăng kính ấy trước hết được hình thành bởi điều kiện hóa. Ngay từ nhỏ, ta được nhào nặn bởi giá trị, lễ nghi, niềm tin, tôn giáo và những người xung quanh, và sách đặt câu hỏi liệu tâm trí có còn vội phán xét như vậy nếu bớt đi lớp điều kiện ấy. Một độc giả liên hệ điều này với thời mạng xã hội, nơi thông tin thiếu kiểm chứng ngày ngày tác động lên suy nghĩ của ta như một thứ “chất độc chậm”. Cách đọc ấy cho thấy Thiền trong sách không phải thứ xa xưa, mà là công cụ để tỉnh táo trước dòng thông tin hôm nay.

Khi đã biết nghi ngờ những gì mình mặc định, người đọc được dẫn đến gần với các ý niệm Phật học sâu xa như tính không, vô thường và ảo tưởng về khổ đau, vốn được trình bày khá dễ hiểu cho người mới, theo lời một người điểm sách. Tác giả nhắc đến năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) và kết luận rằng mọi hình tướng, cảm giác, ý nghĩ đều rỗng không. Từ triết lý ấy, ông rút ra một bài học rất đời thường: đo hạnh phúc bằng những gì người khác có là cách tự đánh giá tệ hại, và chỉ việc so với chính mình trong quá khứ mới có ý nghĩa.

Nếu mọi thứ đều đổi thay và rỗng không, ta cũng khó còn chỗ để đổ lỗi, và sách vì thế đi tiếp đến trách nhiệm cá nhân. Một đoạn được nhiều người đọc trích dẫn cho rằng nhiều người thấy bực bội và thiếu trọn vẹn vì muốn người khác chọn thay mình. Đưa ra lựa chọn là việc nặng nhọc, đòi hỏi suy nghĩ, hình dung hậu quả và dám nhận phần của mình, nên ta hay đổ lỗi cho hoàn cảnh. Nhờ vậy, chánh niệm được mở rộng thành một thái độ sống: nhận lấy phần của mình và bớt than phiền.

Những ý niệm tưởng chừng trừu tượng ấy trở nên gần gũi nhờ các câu chuyện mà tác giả kể. Giai thoại về người nghệ sĩ đang chỉnh dây đàn, rằng căng quá thì đứt, chùng quá thì lạc tông, giúp Phật nhận ra mình đã đi từ một cực đoan sang một cực đoan khác, và dẫn đến tinh thần trung đạo: đời có thể là khổ, nhưng cần được sống với sự thanh nhã và biết ơn. Còn khi Phật đưa lên một bông hoa và mỉm cười mang ý nghĩa là mọi thứ vốn đã đủ, ta chỉ cần thưởng thức vẻ đẹp của khoảnh khắc cùng ý thức rằng nó không tồn tại mãi.

“Một cuộc sống không có thử thách là một cuộc sống không trọn vẹn. Cuộc sống như vậy tẻ nhạt đến mức khiến người ta phát điên. Đau đớn là một phần thiết yếu cho sự phát triển về mặt tinh thần. Dù các thử thách là do ta chủ động đón nhận hay hoàn cảnh đưa đẩy cho ta, chúng đều buộc ta phải nỗ lực làm việc, vắt óc suy nghĩ giải pháp và cảm thấy trân trọng những mặt tốt đẹp của cuộc sống.”

Từ các câu chuyện ấy, sách trở lại với thực hành và đưa thiền ra khỏi tấm đệm. Bên cạnh thiền tọa, diện bích, hành thiền hay trà đạo, tác giả quan niệm trạng thái thiền nên là sự kéo dài của đời sống bình thường, vì thế, thiền không có các “bậc” mà chỉ có các “trạng thái”. Chánh niệm và sự bình tĩnh nuôi dưỡng lẫn nhau, và khi tâm trí chậm lại thì nó lại làm việc hiệu quả hơn.

Giá trị lớn nhất của một cuốn sách thuộc dòng này nằm ở chỗ người đọc có thể làm gì sau khi gấp sách lại. Ở đây, bài học bắt đầu từ điều giản dị nhất: chậm lại. Giữ nhận biết trong hiện tại đòi hỏi mỗi lúc chỉ làm một việc, và điều đó chỉ đến khi ta chịu giảm tốc. Người đọc dễ nhận ra mình trong hình ảnh ai cũng vội đến một nơi nào đó, để rồi đến nơi lại không thích chỗ mình đang đứng. Bài tập vì thế rất cụ thể: ăn cơm chỉ để ăn cơm, đi bộ chỉ để đi bộ.

Từ chỗ đó, ta không cần chờ có thời gian ngồi thiền. Chỉ cần chọn một việc lặp lại mỗi ngày, như rửa bát hay đi từ nhà ra xe, rồi làm thật chậm, thật đủ. Đây đúng là tinh thần mà phần giới thiệu sách đưa ra, và là cách thực tế nhất để biến chánh niệm thành thói quen. Khi nhận biết đã quen dần, đến lượt những gì ta mang trong đầu cần được dọn. Giống như dọn nhà, thỉnh thoảng hãy nhìn xem mình đang giữ những oán giận nào và tự hỏi chúng mang lại gì cho mình. Một độc giả cho biết chương về sự tha thứ khiến chị gạch chân gần như cả chương, và bài học ở đây không phải tha thứ để làm người tốt, mà là thôi tự làm khổ mình vì những suy nghĩ người kia thậm chí không hay biết.

Sự dọn dẹp ấy không dừng lại trong đầu mà lan ra cả lời nói. Lời nói chính là một phần của thực hành: nghĩ trước khi nói, nói lịch sự và từ tốn trong mọi hoàn cảnh, để thu hẹp khoảng cách giữa điều mình định nói và điều mình nói ra. Với ai hay bực bội trong công việc hay gia đình, đây là một bài tập thiết thực. Và khi lời nói đã chậm lại, ta đủ tỉnh để nhận ra mình đang đổ lỗi. Tinh thần chung của sách là nếu việc ta làm xuất phát từ lựa chọn thì không có lý do để than phiền, còn nếu thực sự không có lựa chọn thì than phiền cũng vô ích. Mỗi lần bắt gặp mình trách người khác, hãy thử hỏi mình đã chọn gì và có đủ can đảm nhận phần của mình không.

Nhận trách nhiệm không có nghĩa là tự trách. Ta đừng so sánh mình với người khác mà hãy so với chính mình hôm qua: nếu hôm nay tiến bộ hơn trước, ta đang đi đúng hướng. Với tinh thần ấy, khi đau đớn hay nghịch cảnh đến, như ai cũng sẽ gặp, hãy xem chúng là một phần của đường đi thay vì kẻ thù, và để tâm trí phục vụ ta chứ không để nó cai trị ta.

Điều đáng chú ý là những bài học này không đòi hỏi niềm tin tôn giáo hay dụng cụ nào, chỉ cần sự kiên nhẫn. Một người đọc nhận xét rằng ngay cả khi chỉ làm theo vài nguyên tắc một cách nghiêm túc, cuộc sống cũng có thể thay đổi đáng kể. Và vì cuốn sách khuyến khích chăm sóc cơ thể song song với việc luyện tâm, người đọc không bị đẩy vào kiểu khổ hạnh cực đoan.

“Thiền giữa đời thường” không phải một cuốn sách mang đến phát hiện hoàn toàn mới. Nhiều câu chuyện Thiền trong sách có thể bạn đã đọc ở đâu đó, và cuốn sách cũng nhắc lại những điều ta đã biết nhưng quên thực hành. Do đó, với những ai đang tìm kiếm một công trình học thuật về Thiền tông hay một giáo trình thiền chi tiết có lẽ sẽ muốn đọc thêm những nguồn khác. Bên cạnh đó, phần bình giảng Bát Nhã Tâm Kinh có thể sẽ khá khó với người mới.

Nhưng sức mạnh của cuốn sách nằm đúng ở sự giản dị ấy. Nó trả lời một câu hỏi rất đời thường, là làm sao để bình tĩnh giữa một cuộc sống ồn ào, bằng giọng văn điềm đạm, không rao giảng, có giai thoại và đôi chỗ hài hước. Nó cho thấy thiền không nằm ở nơi xa vời mà nằm trong những việc nhỏ ta làm mỗi ngày. Nó mở rộng góc nhìn về điều kiện hóa, tính không, trách nhiệm cá nhân và nỗi đau. Và nó để lại những bài học đủ gọn để bắt đầu ngay hôm nay.

Cuốn sách phù hợp nhất với người đang cảm thấy tâm trí quá tải, người mới làm quen với Thiền và tinh thần Phật giáo, hoặc người từng đọc nhiều về chánh niệm nhưng muốn một cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn. Hãy đọc chậm, chọn một chương, một bài học, và thử áp dụng một tuần, và bạn có thể chuyển hóa tạp niệm (mind full) thành chánh niệm (mindful). 

- Trạm Đọc