Nó đưa bạn quay lại một cuộc trò chuyện đã diễn ra từ nhiều ngày trước. Nó khiến bạn lo lắng về một cuộc họp vào tuần tới. Nó liên tục đánh giá bản thân, tưởng tượng những điều tồi tệ hoặc tiếc nuối những gì đã qua. Dường như luôn có một giọng nói trong đầu không bao giờ chịu im lặng.
Theo Dan Harris – nhà báo kỳ cựu của ABC News và tác giả cuốn “10% hạnh phúc hơn” – chính dòng độc thoại nội tâm ấy là nguyên nhân khiến rất nhiều người cảm thấy căng thẳng, bất an và không thể tận hưởng cuộc sống, ngay cả khi họ đã đạt được những điều mình từng mong muốn.
Điều đáng nói là Harris không phải một thiền sư, cũng không phải chuyên gia tâm lý. Ông là một người theo chủ nghĩa hoài nghi, từng xem thiền định là thứ gì đó quá huyền bí. Chỉ đến khi trải qua một biến cố lớn trong cuộc đời, ông mới bắt đầu nhìn nhận lại.
Khi thành công không đồng nghĩa với hạnh phúc
Dan Harris từng có một sự nghiệp đáng mơ ước. Ông là phóng viên chiến trường, sau đó trở thành người dẫn chương trình của ABC News – một trong những đài truyền hình lớn nhất nước Mỹ.
Nhưng phía sau vẻ ngoài thành công ấy là một người luôn trong trạng thái áp lực. Khối lượng công việc lớn, tham vọng không ngừng nghỉ và những kỳ vọng dành cho bản thân khiến ông rơi vào lo âu kéo dài. Đỉnh điểm là một cơn hoảng loạn ngay trên sóng truyền hình trực tiếp năm 2004.
Sự cố ấy buộc Harris phải đi tìm câu trả lời: vì sao một người có mọi thứ trong tay lại không thể cảm thấy bình yên?
Ông bắt đầu tiếp xúc với nhiều chuyên gia phát triển bản thân. Phần lớn những lời khuyên ông nhận được đều quá mơ hồ hoặc mang màu sắc tâm linh khiến ông khó tin tưởng. Chỉ khi gặp các nhà thần kinh học và những nhà nghiên cứu về chánh niệm, Harris mới nhận ra rằng thiền không nhất thiết phải gắn với tôn giáo. Nó có thể được nhìn nhận đơn giản như một phương pháp rèn luyện não bộ.
"Tâm trí khỉ" – kẻ khiến chúng ta mệt mỏi cả ngày
Một trong những khái niệm quan trọng nhất mà Harris nhắc đến là "Default Mode Network" (mạng lưới chế độ mặc định của não bộ).
Đây là hệ thống hoạt động mạnh nhất khi chúng ta không tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể. Nó khiến tâm trí liên tục trôi dạt từ quá khứ sang tương lai, từ lo lắng sang tiếc nuối, từ so sánh bản thân đến tưởng tượng đủ mọi tình huống chưa từng xảy ra.
Harris gọi đó là "tâm trí khỉ" (monkey mind) – giống như một con khỉ luôn nhảy từ cành cây này sang cành cây khác mà không bao giờ chịu đứng yên.
Thực tế, cơ chế này từng giúp con người sinh tồn. Tổ tiên của chúng ta cần liên tục phát hiện nguy hiểm để tồn tại. Nhưng trong cuộc sống hiện đại, khi hiểm họa không còn xuất hiện thường xuyên, bộ não vẫn giữ nguyên thói quen "tìm kiếm vấn đề". Nó khiến chúng ta luôn cảm thấy còn điều gì đó chưa đủ tốt, luôn phải lo xa hoặc tự chỉ trích chính mình.
Đó là lý do nhiều người dù thành công vẫn không thấy hạnh phúc.
Thiền không phải để "trống rỗng"
Không ít người từ bỏ thiền chỉ sau vài lần thử vì nghĩ rằng mình thất bại. Họ cho rằng thiền nghĩa là phải ngừng suy nghĩ hoàn toàn.
Theo Dan Harris, đây là một hiểu lầm phổ biến.
Mục tiêu của thiền không phải là loại bỏ suy nghĩ, bởi điều đó gần như bất khả thi. Điều quan trọng hơn là nhận ra mình đang suy nghĩ.
Một bài tập đơn giản chỉ kéo dài khoảng 5 phút:
Toàn bộ quá trình ấy chính là bài tập.
Mỗi lần bạn nhận ra mình bị phân tâm rồi quay trở lại hiện tại, bạn vừa hoàn thành thêm một "lần lặp" – giống như mỗi động tác khi tập gym đều giúp cơ bắp khỏe hơn.
Không phải thời gian ngồi thiền bao lâu mới quan trọng, mà là số lần bạn kiên nhẫn đưa tâm trí quay trở lại.
Não bộ cũng có thể được rèn luyện như cơ bắp
Những nghiên cứu về thần kinh học mà Harris tìm hiểu cho thấy thiền mang lại những thay đổi có thể quan sát được trong não bộ.
Việc thực hành chánh niệm đều đặn giúp tăng hoạt động ở những vùng liên quan đến khả năng tự nhận thức, tập trung và điều hòa cảm xúc. Đồng thời, nó làm giảm mức độ chi phối của "mạng lưới mặc định" – nơi tạo ra dòng suy nghĩ miên man.
Nói cách khác, thiền không khiến bạn ngừng suy nghĩ. Nó giúp bạn lựa chọn khi nào nên suy nghĩ và khi nào nên buông chúng xuống.
Đó là khác biệt rất lớn.
Bạn vẫn có thể sử dụng khả năng phân tích để giải quyết công việc, nhưng khi không cần thiết, bạn không còn bị cuốn vào những vòng lặp của lo âu, hối tiếc hay tưởng tượng tiêu cực.
Hạnh phúc là một kỹ năng
Một trong những kết luận đáng chú ý nhất của Dan Harris là: hạnh phúc không chỉ là cảm xúc, mà là một kỹ năng có thể rèn luyện.
Cũng giống như đánh răng giúp bảo vệ răng miệng hay chạy bộ giúp cơ thể khỏe mạnh, thiền là cách chăm sóc sức khỏe tinh thần.
Harris từng đưa ra một so sánh thú vị. Vào những năm 1950, nếu ai đó nói mình đi chạy bộ mỗi sáng, người khác có thể sẽ hỏi: "Có ai đang đuổi theo anh à?"
Ngày nay, chạy bộ là điều hết sức bình thường.
Ông tin rằng thiền cũng sẽ như vậy. Trong tương lai, khi một người than phiền rằng mình luôn căng thẳng hoặc không hạnh phúc, câu hỏi đầu tiên có thể sẽ là: "Bạn đã thử thiền chưa?"
Điều khiến “10% hạnh phúc hơn” khác biệt với nhiều cuốn sách về thiền là Dan Harris không hứa hẹn sự giác ngộ hay một cuộc sống hoàn hảo.
Ông chỉ nói rằng thiền giúp bạn hạnh phúc hơn khoảng 10%.
Con số ấy nghe có vẻ khiêm tốn, nhưng lại rất thực tế.
Bạn vẫn sẽ có những ngày tồi tệ. Vẫn có lúc tức giận, buồn bã hay lo lắng. Điều khác biệt là bạn không còn bị những cảm xúc ấy kéo đi quá xa.
Bạn bắt đầu nhận ra suy nghĩ chỉ là suy nghĩ. Chúng đến rồi đi, thay vì trở thành sự thật tuyệt đối.
Đó cũng là lúc bạn lấy lại quyền điều khiển cuộc đời mình.
Con người thường phản ứng với mọi trải nghiệm theo ba cách quen thuộc: khao khát có được, chống đối hoặc né tránh, và mất tập trung. Chánh niệm mở ra một lựa chọn thứ tư: chỉ đơn giản quan sát những gì đang diễn ra mà không phản ứng ngay lập tức. Khoảng dừng ngắn ngủi ấy chính là nơi chúng ta có thể đưa ra những lựa chọn sáng suốt hơn, thay vì hành động theo thói quen.
Có lẽ đó cũng là thông điệp cốt lõi mà Dan Harris muốn gửi gắm: thiền không giúp cuộc sống bớt khó khăn, nhưng giúp chúng ta bớt bị những suy nghĩ của chính mình làm cho khổ sở.
Và đôi khi, chỉ cần hạnh phúc hơn thêm 10% cũng đủ để thay đổi cách ta sống mỗi ngày.
- Trạm Đọc
