“Ký ức không phải là hoài niệm”
Trong bài phát biểu tại Đại học Thanh Hoa hồi tháng 5/2026, Harari cảnh báo rằng một trong những rủi ro lớn của AI không chỉ nằm ở việc máy móc có thể đưa ra những quyết định sai lầm. Vấn đề sâu xa hơn là con người có thể dần trao cho AI quyền quyết định, kể chuyện và lưu giữ những điều vốn thuộc về chính mình.
Theo Harari, AI ngày càng tham gia vào những lĩnh vực quan trọng như tài chính, giao thông, y tế hay vận hành các hệ thống hạ tầng. Khi con người giao ngày càng nhiều quyết định cho những hệ thống mà họ không hoàn toàn hiểu được, chúng ta có nguy cơ đánh mất khả năng tự kiểm soát những lựa chọn của mình.
Từ đó, ông đưa ra một ý tưởng đáng suy ngẫm: con người không nên giao ký ức của nền văn minh cho AI.
Harari ví ký ức như một “tay lái” giúp con người định hướng tương lai. Bởi nhớ lại không đơn thuần là giữ những gì đã xảy ra. Nhìn lại lịch sử còn là cách chúng ta nhận ra mình đã từng mắc những sai lầm nào, vì sao xã hội thay đổi và những lựa chọn nào đã đưa chúng ta đến hiện tại.
AI có thể biết lịch sử, nhưng có hiểu lịch sử thay con người?
Đây có lẽ là điểm đáng suy nghĩ nhất.
Một AI có thể kể cho chúng ta biết một cuộc chiến diễn ra vào năm nào, đế chế nào từng tồn tại hay một nền văn minh đã phát triển ra sao. Nhưng biết một sự kiện khác với việc hiểu nó có ý nghĩa gì đối với con người.
Trong một cuộc phỏng vấn với The Economist tháng 8/2026, Harari tiếp tục cảnh báo rằng AI không chỉ là một công cụ. Nó ngày càng có khả năng hoạt động như một tác nhân có thể tạo ra nội dung, đưa ra quyết định và tác động đến cách con người nhìn nhận thế giới. Ông gọi sự phát triển của AI là một trong những “thí nghiệm tâm lý và xã hội” lớn nhất trong lịch sử nhân loại.
Điều đó khiến việc hiểu lịch sử có thể trở nên quan trọng hơn, chứ không phải ít quan trọng hơn.
Bởi khi thông tin ngày càng dễ tạo ra, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là: “Điều gì đã xảy ra?”, mà còn là: “Tại sao nó xảy ra?”, “Con người đã lựa chọn như thế nào?”, “Những lựa chọn ấy đã đưa xã hội đến đâu?”
Và quan trọng nhất: “Chúng ta có thể học được gì từ đó để đưa ra lựa chọn tốt hơn hôm nay?”
Đọc lịch sử không phải là quay về quá khứ
“Sapiens – Lược sử loài người” của Yuval Noah Harari bắt đầu từ một câu hỏi rất rộng: Điều gì đã khiến Homo sapiens trở thành loài có khả năng định hình cả hành tinh?
Còn “NEXUS – Lược sử những mạng lưới thông tin từ Thời đại Đồ đá đến AI” đi xa hơn, nhìn lại cách con người xây dựng các mạng lưới thông tin – từ ngôn ngữ, tôn giáo, văn bản, bộ máy hành chính cho đến internet – và đặt chúng cạnh một bước ngoặt mới: sự xuất hiện của AI.
Hai cuốn sách, theo hai cách khác nhau, cùng đưa người đọc trở lại một câu hỏi rất căn bản:
Con người đã trở thành con người như ngày hôm nay bằng cách nào – và điều gì có thể xảy ra khi chúng ta bắt đầu chia sẻ khả năng tạo ra, lưu giữ và truyền bá thông tin với một dạng trí tuệ không phải con người?
Có thể AI sẽ giúp chúng ta nhớ nhiều hơn bao giờ hết.
Nhưng chính vì thế, con người càng cần biết mình đang nhớ điều gì, vì sao điều đó quan trọng và những bài học nào không nên bị lãng quên.
Bởi như Harari nhấn mạnh, ký ức không chỉ để nhìn lại quá khứ. Nó còn giúp con người biết mình muốn đi về đâu.
- Trạm Đọc
