Dưới đây là 5 tác phẩm kinh điển đã định hình tư tưởng đạo đức phương Tây, ảnh hưởng đến luật pháp, chính trị, quân sự và cả những cuộc tranh luận đạo đức trong đời sống hiện đại.
Nếu phải chọn một cuốn sách nhập môn về đạo đức học, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến “Luân lý học”. Được viết dưới dạng bài giảng dành cho học trò, cuốn sách xoay quanh một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng sâu sắc: thế nào là một cuộc sống tốt đẹp?
Theo Aristotle, câu trả lời không nằm ở việc tuân thủ các quy tắc, chạy theo khoái lạc hay né tránh đau khổ. Điều quan trọng nhất là hình thành những thói quen tốt.
Ông cho rằng mục tiêu tối hậu của con người là đạt tới eudaimonia – thường được dịch là "sự hưng thịnh", "sống viên mãn" hay "phát triển trọn vẹn". Đây không phải cảm giác hạnh phúc nhất thời mà là trạng thái con người phát huy được toàn bộ phẩm chất của mình.
Để đạt tới điều đó, con người phải rèn luyện các đức hạnh như dũng cảm, tiết độ, khôn ngoan và hài hước. Những phẩm chất này không phải bẩm sinh mà được hình thành thông qua việc lặp đi lặp lại các hành động đúng đắn. Nói cách khác, không ai sinh ra đã can đảm; con người trở nên can đảm bằng cách liên tục thực hiện những hành động can đảm.
Tuy nhiên, Aristotle nhấn mạnh rằng đức hạnh luôn nằm ở điểm cân bằng giữa hai thái cực. Đây là học thuyết nổi tiếng mang tên "Trung đạo" (Golden Mean). Chẳng hạn, lòng dũng cảm nằm giữa hai cực đối lập là liều lĩnh và hèn nhát. Người có đạo đức không cực đoan ở bất kỳ phía nào mà biết đánh giá hoàn cảnh để lựa chọn hành động phù hợp.
Tư tưởng này có nhiều điểm tương đồng với triết lý Trung dung của Khổng Tử, khi cả hai đều đề cao sự điều độ và tránh các thái cực.
Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều người tìm kiếm những "bí quyết thành công" hay các công thức thay đổi bản thân thật nhanh, quan điểm của Aristotle lại mang màu sắc trái ngược. Ông cho rằng trở thành người tốt không đến từ những hành động phi thường, mà từ vô số lựa chọn nhỏ được thực hiện mỗi ngày.
Cuối cùng, Aristotle cũng khẳng định con người là sinh vật sống trong cộng đồng. Chúng ta "không phải thần thánh cũng không phải thú vật", nên sự phát triển của mỗi cá nhân luôn gắn với người khác. Một xã hội tốt là xã hội tạo điều kiện để mọi người, bất kể khác biệt ra sao, đều có cơ hội theo đuổi một cuộc sống viên mãn.
Nếu Aristotle cho rằng đạo đức được hình thành từ việc rèn luyện đức hạnh, thì Immanuel Kant lại đưa ra một cách tiếp cận hoàn toàn khác: đạo đức trước hết là vấn đề của bổn phận.
Trong “Đặt cơ sở cho siêu hình học về đức lý”, Kant đặt ra câu hỏi cốt lõi: Điều gì khiến một hành động trở nên đúng về mặt đạo đức?
Theo ông, câu trả lời không nằm ở kết quả mà hành động mang lại, cũng không phụ thuộc vào cảm xúc hay lợi ích cá nhân. Một hành động chỉ thực sự có giá trị đạo đức khi con người thực hiện nó vì biết đó là điều đúng đắn, chứ không phải vì mong nhận được phần thưởng, lời khen hay sự yêu thích của người khác.
Tư tưởng này trở thành nền tảng của đạo đức học bổn phận (deontology) – học thuyết cho rằng giá trị đạo đức của một hành động được quyết định bởi việc nó có phù hợp với nghĩa vụ đạo đức hay không.
Một trong những đóng góp nổi tiếng nhất của Kant là khái niệm "mệnh lệnh tuyệt đối" (categorical imperative). Đây là nguyên tắc giúp con người kiểm tra xem một hành động có đúng về mặt đạo đức hay không.
Phiên bản nổi tiếng nhất của nguyên tắc này có thể diễn giải đơn giản như sau:
Hãy chỉ hành động theo nguyên tắc mà bạn cũng mong muốn mọi người đều làm theo trong mọi hoàn cảnh.
Nói cách khác, trước khi quyết định làm điều gì, hãy tự hỏi: Nếu tất cả mọi người đều hành động giống mình thì thế giới sẽ ra sao?
Ví dụ, Kant cho rằng con người không bao giờ được nói dối. Lý do là nếu ai cũng coi nói dối là điều chấp nhận được, niềm tin giữa con người sẽ sụp đổ và chính hành vi giao tiếp sẽ mất ý nghĩa.
Vì vậy, ngay cả trong tình huống cực đoan – chẳng hạn một kẻ sát nhân hỏi nơi bạn đang che giấu bạn mình – Kant vẫn cho rằng nói dối là sai về mặt đạo đức. Quan điểm này đến nay vẫn là một trong những ví dụ gây tranh cãi nhất trong lịch sử triết học.
Chính vì sự cứng rắn đó, học thuyết của Kant thường tạo ra nhiều ý kiến trái chiều. Trong bối cảnh ngày nay, khi nhiều người tin rằng đạo đức còn phụ thuộc vào hoàn cảnh hay góc nhìn cá nhân, lập trường tuyệt đối của ông có thể được xem là quá nghiêm khắc.
Dẫu vậy, Kant cũng thể hiện một niềm tin mạnh mẽ vào con người. Ông cho rằng mỗi người đều có khả năng lý luận đạo đức nhờ năng lực lý trí. Chính vì thế, mọi con người đều phải được đối xử như mục đích tự thân, chứ không bao giờ chỉ là công cụ phục vụ mục đích của người khác. Mỗi cá nhân đều có giá trị nội tại và phẩm giá ngang nhau, bất kể địa vị hay hoàn cảnh.
Quan niệm này đã trở thành nền tảng cho nhiều tư tưởng hiện đại về nhân quyền, phẩm giá con người và sự bình đẳng, dù lịch sử sau đó cho thấy không phải xã hội nào cũng thực hiện được lý tưởng mà Kant đề ra.
Nếu Kant đại diện cho quan điểm "hãy làm điều đúng vì đó là nghĩa vụ", thì John Stuart Mill lại tiếp cận đạo đức từ một góc nhìn khác: một hành động được xem là đúng nếu nó tạo ra nhiều hạnh phúc nhất và giảm thiểu đau khổ cho nhiều người nhất có thể.
Đây chính là cốt lõi của chủ nghĩa vị lợi (Utilitarianism).
Tuy nhiên, Mill cũng lưu ý rằng chủ nghĩa vị lợi thường bị nhầm lẫn với thuyết hệ quả (Consequentialism). Hai học thuyết này có quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn giống nhau. Mọi nhà vị lợi đều thuộc trường phái hệ quả, bởi họ đều đánh giá hành động thông qua kết quả mà nó tạo ra. Nhưng không phải mọi học thuyết hệ quả đều là vị lợi, vì chủ nghĩa vị lợi còn dựa trên một giả định quan trọng: điều đáng theo đuổi nhất là hạnh phúc và sự giảm thiểu đau khổ.
Mill kế thừa tư tưởng của Jeremy Bentham nhưng cũng điều chỉnh theo hướng tinh tế hơn. Nếu Bentham cho rằng có thể "tính toán" giá trị đạo đức bằng cách đo lường tổng lượng khoái lạc và đau khổ mà một hành động tạo ra, thì Mill cho rằng không phải mọi niềm vui đều có giá trị như nhau.
Ông phân biệt giữa khoái lạc bậc thấp và khoái lạc bậc cao. Những thú vui nhất thời hay chỉ thỏa mãn nhu cầu bản năng không thể sánh với những giá trị đến từ tri thức, nghệ thuật, sự sáng tạo hay các mối quan hệ sâu sắc. Vì thế, khi lựa chọn hành động, con người nên ưu tiên những giá trị giúp phát triển đời sống tinh thần hơn là chỉ tìm kiếm sự dễ chịu tức thời.
Quan điểm này được thể hiện trong câu nói nổi tiếng của Mill:
"Thà làm một con người không hoàn toàn hài lòng còn hơn là một con lợn hoàn toàn mãn nguyện."
Ý ông muốn nhấn mạnh rằng chất lượng của hạnh phúc quan trọng hơn số lượng của những khoái cảm đơn giản.
Ảnh hưởng của chủ nghĩa vị lợi vượt xa phạm vi triết học. Trong nhiều nền dân chủ phương Tây, cách tư duy này đã trở thành cơ sở cho việc xây dựng chính sách công. Khi chính phủ cân nhắc giữa lợi ích của cộng đồng và chi phí mà một số cá nhân phải gánh chịu, họ thường sử dụng lập luận gần với tinh thần vị lợi. Từ các biện pháp phong tỏa trong đại dịch, chính sách y tế công cộng cho đến các quyết định về biến đổi khí hậu, mục tiêu chung thường là tối đa hóa lợi ích cho số đông.
Tuy nhiên, Mill cũng nhận thấy điểm yếu của học thuyết này. Nếu chỉ tập trung vào hạnh phúc của đa số, điều gì sẽ xảy ra khi quyền lợi của thiểu số bị hy sinh? Liệu một xã hội có thể biện minh cho việc gây bất công với một nhóm nhỏ chỉ vì điều đó mang lại lợi ích cho phần lớn dân số?
Để giải quyết vấn đề này, Mill đề xuất nguyên tắc gây hại (Harm Principle). Theo nguyên tắc ấy, tự do của mỗi người chỉ nên bị giới hạn khi hành động của họ gây tổn hại đến người khác. Nhờ đó, ông cố gắng cân bằng giữa lợi ích tập thể và quyền tự do cá nhân, đồng thời ngăn chặn nguy cơ "sự chuyên chế của số đông", tức tình trạng đa số áp đặt ý chí lên các nhóm thiểu số.
Chính sự kết hợp giữa mục tiêu tối đa hóa hạnh phúc và việc bảo vệ quyền tự do cá nhân đã khiến “Thuyết công lợi” trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với triết học đạo đức, kinh tế học, luật pháp và chính sách công hiện đại.
Nếu các triết gia trước đó tìm cách trả lời câu hỏi "Điều gì là đúng?", thì Friedrich Nietzsche lại đặt ra một câu hỏi mang tính lật ngược vấn đề:
"Ai là người có quyền quyết định điều gì là đúng?"
Đây là điểm khiến Nietzsche trở thành một trong những nhà tư tưởng gây tranh cãi và có sức ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử triết học.
Theo Nietzsche, đạo đức không phải là tập hợp những chân lý phổ quát, mà là kết quả của các cuộc đấu tranh quyền lực giữa những nhóm người khác nhau. Trong tác phẩm “On the Genealogy of Morals” (tạm dịch: Về nguồn gốc của đạo đức), ông phân biệt hai kiểu đạo đức đối lập.
Thứ nhất là đạo đức của chủ nhân (master morality), vốn xuất hiện ở các xã hội cổ đại, nơi những người mạnh mẽ, quý tộc và chiến binh đề cao sức mạnh, lòng kiêu hãnh, danh dự và sự cao quý.
Đối lập với nó là đạo đức của nô lệ (slave morality), gắn với truyền thống Do Thái – Kitô giáo, nơi các giá trị như khiêm nhường, bác ái, bình đẳng và sự hy sinh được xem là chuẩn mực đạo đức.
Nietzsche cho rằng đạo đức của nô lệ được hình thành bởi những người yếu thế như một cách đảo ngược trật tự giá trị: họ biến sự yếu đuối thành "điều thiện", đồng thời coi sức mạnh và quyền lực của những người thống trị là "điều ác". Theo ông, đây không phải là chân lý đạo đức khách quan mà là một chiến lược tâm lý và xã hội nhằm thay đổi cán cân quyền lực.
Nếu “On the Genealogy of Morals” chủ yếu giải thích nguồn gốc của các hệ thống đạo đức hiện hành, thì “Friedrich Nietzsche và những suy niệm bên kia thiện ác” lại hướng tới câu hỏi quan trọng hơn: con người nên xây dựng một nền đạo đức mới như thế nào?
Trong tác phẩm này, Nietzsche phê phán điều ông gọi là "đạo đức bầy đàn" – lối suy nghĩ chia thế giới thành những cặp đối lập cứng nhắc như thiện và ác, đúng và sai. Ông cho rằng những khuôn mẫu ấy khiến con người đánh mất tính sáng tạo và cá tính riêng.
Thay vào đó, Nietzsche kêu gọi xây dựng một kiểu đạo đức khẳng định cuộc sống, dành cho những "tinh thần tự do" dám vượt ra ngoài các chuẩn mực truyền thống.
Nền tảng của đạo đức mới này là khái niệm "ý chí quyền lực" (will to power). Theo Nietzsche, đây không đơn thuần là khát vọng thống trị người khác mà là động lực thúc đẩy con người không ngừng vượt qua giới hạn của bản thân, sáng tạo những giá trị mới và khẳng định cá tính riêng.
Ông cũng phản đối niềm tin rằng tồn tại những chân lý đạo đức tuyệt đối. Thay vào đó, Nietzsche đề xuất chủ nghĩa đa góc nhìn (perspectivism), cho rằng mọi chân lý đều chịu ảnh hưởng bởi vị thế, quyền lực, kinh nghiệm và mong muốn của con người. Không có một cách nhìn duy nhất bao quát toàn bộ thực tại.
Những quan điểm táo bạo ấy khiến Nietzsche thường bị hiểu lầm. Một số phát biểu của ông, chẳng hạn câu mở đầu nổi tiếng "Giả sử chân lý là một người phụ nữ thì sao?", ngày nay dễ bị xem là mang tính phân biệt giới tính. Tuy nhiên, tác giả bài viết nhắc rằng Nietzsche dành sự kính trọng đặc biệt cho Lou Salomé – nữ triết gia và nhà văn độc lập có ảnh hưởng sâu sắc đến ông. Điều này cho thấy tư tưởng của Nietzsche phức tạp hơn nhiều so với những trích dẫn thường được lan truyền.
Trong thế kỷ XX, triết học Nietzsche còn bị Đức Quốc xã khai thác và diễn giải theo hướng phục vụ hệ tư tưởng của họ. Tuy nhiên, nhiều học giả khẳng định đó là sự bóp méo di sản của ông. Thực tế, Nietzsche phản đối chủ nghĩa bài Do Thái, bất đồng sâu sắc với người chị gái – một người theo tư tưởng bài Do Thái cực đoan – và thậm chí cắt đứt quan hệ với nhà xuất bản vì những quan điểm này. Ông chấp nhận tự xuất bản “Friedrich Nietzsche và những suy niệm bên kia thiện ác” để giữ vững lập trường của mình.
Chính việc chất vấn những nền tảng tưởng như bất biến của đạo đức đã khiến tác phẩm này trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của triết học hiện đại. Dù đồng tình hay phản đối, rất khó để bàn về đạo đức mà không đối diện với những câu hỏi đầy thách thức mà Nietzsche đã đặt ra cách đây hơn một thế kỷ.
Đến đầu thế kỷ XX, nhiều người cho rằng triết học đạo đức đã được phát triển gần như đầy đủ sau hàng nghìn năm tranh luận. Thế nhưng, G. E. Moore đã tạo ra một bước ngoặt với “Principia Ethica”. Thay vì tiếp tục tranh luận về việc con người nên làm gì, ông đặt ra một câu hỏi cơ bản hơn:
Khi nói một điều là "tốt", chúng ta thực sự có ý gì?
Câu hỏi tưởng như đơn giản này đã mở đường cho siêu đạo đức học (metaethics) – ngành nghiên cứu về bản chất, ý nghĩa và nền tảng của các khái niệm đạo đức.
Mục tiêu lớn nhất của Moore là phê phán cái mà ông gọi là "ngụy biện tự nhiên" (naturalistic fallacy). Theo ông, nhiều học thuyết trước đó đã mắc sai lầm khi cố gắng định nghĩa "điều tốt" bằng một đặc tính tự nhiên nào đó, chẳng hạn như niềm vui, hạnh phúc, lợi ích hay khả năng thích nghi trong tiến hóa.
Ví dụ, chủ nghĩa vị lợi cho rằng điều tốt chính là điều mang lại hạnh phúc. Moore phản bác bằng lập luận nổi tiếng mang tên "câu hỏi mở" (Open Question Argument).
Ông chỉ ra rằng, ngay cả khi ta định nghĩa "điều tốt" là "hạnh phúc", ta vẫn có thể tiếp tục đặt câu hỏi:
"Nhưng liệu hạnh phúc có thực sự là điều tốt không?"
Nếu câu hỏi ấy vẫn còn có ý nghĩa và cần được trả lời, điều đó chứng tỏ hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất. Vì vậy, "điều tốt" không thể được định nghĩa bằng bất kỳ thuộc tính tự nhiên nào khác.
Theo Moore, "điều tốt" là một phẩm chất cơ bản, đơn giản và không thể phân tích thành những khái niệm khác. Ông ví việc nhận biết cái tốt giống như việc nhận biết màu vàng: chúng ta có thể trực tiếp nhận ra nó bằng trực giác, nhưng rất khó định nghĩa chính xác màu vàng là gì cho một người chưa từng nhìn thấy.
Từ đó, Moore cho rằng đạo đức không chỉ xoay quanh các quy tắc hành động hay việc cân nhắc hậu quả. Quan trọng hơn là khả năng nhận ra những giá trị tự thân (intrinsic values) thông qua trực giác đạo đức và suy ngẫm lý tính.
Những tư tưởng này cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến Nhóm Bloomsbury – cộng đồng các nhà văn, nghệ sĩ và trí thức nổi tiếng ở Anh đầu thế kỷ XX, trong đó có John Maynard Keynes và Virginia Woolf. Họ chịu ảnh hưởng từ quan niệm của Moore rằng một số giá trị như nghệ thuật, tình bạn và đời sống tinh thần có giá trị nội tại, đáng được trân trọng vì chính bản thân chúng chứ không chỉ vì lợi ích mà chúng mang lại.
Tất nhiên, quan điểm của Moore cũng vấp phải nhiều chỉ trích. Không ít học giả cho rằng việc dựa vào "trực giác đạo đức" quá mơ hồ và khó kiểm chứng. Tuy vậy, đóng góp lớn nhất của “Principia Ethica” không nằm ở việc đưa ra một hệ thống đạo đức mới, mà ở việc chuyển trọng tâm của triết học từ câu hỏi "Ta nên làm gì?" sang câu hỏi "Ta thực sự muốn nói gì khi gọi một điều là tốt?"
Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều người cho rằng đạo đức chỉ là sản phẩm của văn hóa hoặc quan điểm cá nhân, tư tưởng của Moore vẫn mang giá trị quan trọng. Ông cảnh báo rằng nếu đồng nhất hoàn toàn giữa sự thật và giá trị, chúng ta sẽ mất khả năng phê phán những tập quán có hại chỉ vì chúng được xã hội chấp nhận. Chẳng hạn, một hủ tục tồn tại lâu đời không vì thế mà trở thành đúng đắn.
Vì vậy, Moore khẳng định rằng "điều tốt" không phải là một sự kiện xã hội hay một hiện tượng tự nhiên, mà là một giá trị cần được xem xét bằng lý trí và lập luận triết học. Chính quan điểm này đã đặt nền móng cho sự phát triển của siêu đạo đức học trong thế kỷ XX và tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến các cuộc tranh luận về bản chất của đạo đức cho đến ngày nay.
- Trạm Đọc
- Tham khảo: The Collector