Những cuốn sách hay nhất về ngành công nghiệp AI
1/ Đế chế Open AI và Chat GPT – Karen Hao
Karen Hao theo sát quá trình OpenAI phát triển và những nhân vật đứng sau ngành AI, từ Sam Altman đến Elon Musk và Anthropic.
Một số phần của cuốn sách đi khá sâu vào những câu chuyện nội bộ của ngành, nhưng theo The Guardian, phần điều tra của Hao rất đáng chú ý. Khi cuốn sách mới ra mắt vào đầu năm 2025, có những ý kiến cho rằng tác giả quá bi quan về AI. Tuy nhiên, những diễn biến sau đó khiến nhiều cảnh báo của cô được củng cố.
2/ Project Maven (tạm dịch: Dự án Maven) – Katrina Manson
Cuốn sách tìm hiểu mối quan hệ giữa quân đội Mỹ và Palantir – công ty công nghệ chuyên cung cấp các hệ thống phân tích dữ liệu và AI.
Trọng tâm của cuốn sách là việc AI được sử dụng trong chiến tranh, giám sát và phát triển các hệ thống vũ khí tự động. Đây là một trong những lĩnh vực mà những tác động nguy hiểm của AI không còn chỉ nằm trên lý thuyết.
3/ Hyperscale (tạm dịch: Siêu quy mô) – Paris Marx
Nếu phần lớn cuộc tranh luận về AI tập trung vào phần mềm, “Hyperscale” đưa người đọc trở lại với thế giới vật chất phía sau nó.
AI cần những trung tâm dữ liệu khổng lồ, rất nhiều điện, nước và đất đai. Cuốn sách tìm hiểu cách sự phát triển của các trung tâm dữ liệu đang tác động đến môi trường và cộng đồng địa phương trên khắp thế giới.
4/ Your Face Belongs to Us (tạm dịch: Quyền sở hữu khuôn mặt) – Kashmir Hill
Đây là câu chuyện về sự ra đời và phát triển của Clearview AI, công ty xây dựng một hệ thống nhận diện khuôn mặt bằng cách thu thập hàng tỷ hình ảnh trên internet.
Cuốn sách cho thấy công nghệ nhận diện khuôn mặt có thể mở rộng hoạt động giám sát con người đến mức nào, đồng thời đặt ra câu hỏi về quyền riêng tư trong thời đại mà khuôn mặt của chúng ta có thể trở thành dữ liệu.
5/ The AI Con (tạm dịch: Trò lừa AI) – Emily M. Bender và Alex Hanna
Hai tác giả phản bác những tuyên bố rằng AI sắp vượt qua con người về mọi mặt hoặc có thể trở thành một dạng sự sống mới.
Thay vào đó, họ cho rằng phần lớn “cơn sốt AI” đang mang lại lợi ích rất lớn cho những công ty giàu có và quyền lực, thông qua việc khai thác dữ liệu, mở rộng hoạt động giám sát và làm giảm giá trị của lao động sáng tạo của con người.
Những cuốn sách gây tranh cãi về AI nhưng vẫn đáng đọc
1/ If Anyone Builds It, Everyone Dies (tạm dịch: Sát nhân AI) – Eliezer Yudkowsky và Nate Soares
Đây là một trong những cuốn sách tiêu biểu cho quan điểm thường được gọi là “AI doomer” – những người lo ngại rằng một AI đủ thông minh có thể cuối cùng hủy diệt nhân loại.
Cuốn sách chủ yếu sử dụng các tình huống giả định để hình dung một tương lai như vậy, thay vì tập trung vào cách AI đang được phát triển trong thế giới hiện tại.
Dù gây nhiều tranh cãi, cuốn sách vẫn hữu ích nếu muốn hiểu vì sao một bộ phận trong giới công nghệ lại đặc biệt lo sợ về AI.
2/ Siêu trí tuệ – Nick Bostrom
Xuất bản từ năm 2014, “Siêu trí tuệ” là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng lớn đến cách người ta suy nghĩ về AI siêu thông minh và nguy cơ AI vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người.
Cuốn sách từng có ảnh hưởng đến nhiều nhân vật trong giới công nghệ, trong đó có Elon Musk.
Cuốn sách đặt ra một câu hỏi lớn: nếu AI có thể đưa ra những câu trả lời mà con người không thể giải thích, liệu chúng ta có đang bước vào một thời đại mà con người lại chấp nhận những “quyền lực” mà mình không thể hiểu?
Các tác giả cũng đặt ra khả năng các công ty công nghệ có thể tích lũy quyền lực rất lớn về kinh tế, xã hội, quân sự và chính trị. Xa hơn nữa là viễn cảnh AI trở thành một dạng “vua triết gia” – một thực thể đưa ra quyết định thay cho con người.
4/ The Technological Republic (tạm dịch: Nền cộng hòa công nghệ) – Alex Karp và Nicholas Zamiska
Đây là cuốn sách của Alex Karp, CEO Palantir, trình bày quan điểm của ông về vai trò của công nghệ và những người xây dựng công nghệ trong xã hội hiện đại.
Cuốn sách cho rằng công nghệ đang có vai trò tương tự một cuộc cách mạng lớn như sự xuất hiện của vũ khí hạt nhân trước đây.
Dù bị một số nhà phê bình chỉ trích về cách viết và những quan điểm chính trị – xã hội, cuốn sách vẫn đáng chú ý vì nó cho thấy một bộ phận lãnh đạo các công ty công nghệ hàng đầu đang nhìn nhận AI như thế nào.
Muốn hiểu AI sâu hơn: hãy nhìn vào lịch sử, tư tưởng và văn học
1/ The Rise and Fall of the Artificial State (tạm dịch: Sự trỗi dậy và sụp đổ của nhà nước nhân tạo) – Jill Lepore
Nhà sử học Jill Lepore nhìn lại lịch sử của những phong trào từng mong muốn trao ngày càng nhiều quyền quyết định của con người cho máy móc, hệ thống tự động hoặc những chính quyền tập trung quyền lực.
Cuốn sách giúp đặt cuộc tranh luận về AI hiện nay vào một bối cảnh rộng hơn: mong muốn để máy móc thay con người đưa ra quyết định thực ra không phải điều hoàn toàn mới.
2/ More Everything Forever (tạm dịch: Tăng trưởng Vô hạn) – Adam Becker
Nhà báo khoa học Adam Becker tìm hiểu nguồn gốc tư tưởng của nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong giới công nghệ hiện nay.
Cuốn sách đề cập đến các tư tưởng như accelerationism – quan điểm cho rằng cần thúc đẩy công nghệ và những thay đổi xã hội đến mức tối đa; rationalism – niềm tin mạnh mẽ vào lý trí và tư duy logic; và doomerism – nỗi lo rằng AI có thể dẫn đến thảm họa.
Becker cho rằng một số niềm tin đang ảnh hưởng đến ngành công nghệ ngày nay có nguồn gốc khá kỳ lạ và đôi khi tách rời khỏi thực tế.
3/ Automating Inequality (tạm dịch: Tự động hóa bất bình đẳng) – Virginia Eubanks
Xuất bản từ năm 2018, trước khi AI tạo sinh bùng nổ, cuốn sách nghiên cứu cách các hệ thống tự động và thuật toán có thể khiến bất bình đẳng xã hội trở nên nghiêm trọng hơn.
Khi AI ngày càng được sử dụng trong những lĩnh vực quan trọng như phúc lợi xã hội, tuyển dụng, y tế hay thực thi pháp luật, những câu hỏi mà Eubanks đặt ra càng trở nên đáng chú ý.
4/ Predatory Data (tạm dịch:Dữ liệu săn mồi) – Anita Say Chan
Cuốn sách tìm hiểu mối liên hệ giữa công nghệ giám sát, thuật toán phân biệt đối xử và những tư tưởng xuất hiện từ thế kỷ 19, trong đó có thuyết ưu sinh và các phong trào chống người nhập cư.
Tác giả chỉ ra cách một số tư tưởng cũ về việc phân loại và kiểm soát con người có thể tiếp tục tồn tại dưới những hình thức công nghệ mới.
5/ Prophecy (tạm dịch: Những lời tiên tri từ cổ đại đến thời đại AI) – Carissa Véliz
Cuốn sách so sánh những lời tiên tri trong thế giới cổ đại với các hệ thống dự đoán hiện đại.
Ngày xưa, con người tìm đến nhà tiên tri hoặc chiêm tinh gia để biết tương lai. Ngày nay, chúng ta dựa vào thuật toán để dự đoán hành vi, thị trường, rủi ro và nhiều khía cạnh khác của cuộc sống.
Theo triết gia Oxford Carissa Véliz, sức hấp dẫn lớn nhất của việc dự đoán tương lai không chỉ nằm ở việc “biết trước”, mà còn ở khả năng sử dụng thông tin đó để kiểm soát người khác.
Và đừng quên văn học
1/ Tôi, Robot – Isaac Asimov
Xuất bản năm 1950, “Tôi, Robot” là một trong những tác phẩm kinh điển về mối quan hệ giữa con người và robot.
Ba định luật về robot của Asimov, trong đó có nguyên tắc “Robot không được làm hại con người”, đã trở thành một phần quan trọng trong lịch sử khoa học viễn tưởng và ảnh hưởng đến cách nhiều người suy nghĩ về đạo đức của AI.
Điều đáng chú ý là trong khi văn học khoa học viễn tưởng từ lâu đã cảnh báo về những vấn đề này, một số công ty công nghệ ngày nay lại đang phát triển những hệ thống có thể tạo ra chính những tình huống mà các tác phẩm đó từng cảnh báo.
2/ The Lost Books of the Odyssey (tạm dịch: Những cuốn sách thất lạc về Odyssey) – Zachary Mason
Xuất bản năm 2007, cuốn sách gồm 46 cách kể lại những đoạn khác nhau trong Odyssey.
Các câu chuyện liên tục được thay đổi, phân mảnh và kể lại theo những cách khác nhau. Zachary Mason, vốn là một nhà khoa học máy tính, đã tạo ra một kiểu văn bản rất giống với cách các mô hình ngôn ngữ lớn ngày nay có thể tạo ra nhiều phiên bản khác nhau của cùng một câu chuyện.
Nhà văn Robin Sloan gọi đây là “cuốn sách đầu tiên của thời đại LLM”, dù nó hoàn toàn do một con người viết.
3/ Labyrinths (tạm dịch: Mê cung) – Jorge Luis Borges
“Labyrinths” của Jorge Luis Borges là một tác phẩm kinh điển để suy nghĩ về sự kỳ lạ và vô hạn của ngôn ngữ.
Trong đó có truyện ngắn “The Library of Babel”, viết từ năm 1941, kể về một thư viện vô tận chứa mọi cuốn sách có thể được tạo ra.
Đọc Borges hôm nay, khi các mô hình ngôn ngữ có thể tạo ra vô số văn bản chỉ trong vài giây, có thể đem lại một góc nhìn đặc biệt về ngôn ngữ, thông tin và trí tưởng tượng của con người.
- Trạm Đọc
- Tham khảo: The Guardian