Nhưng cũng chính vùng đất ấy lại liên tục chứng kiến những vụ bê bối khiến cả thế giới sửng sốt. Đó không đơn thuần là những doanh nghiệp thất bại hay những quyết định kinh doanh sai lầm, mà là những câu chuyện về sự cường điệu, lòng tham, văn hóa thần tượng hóa các nhà sáng lập và niềm tin rằng tốc độ tăng trưởng quan trọng hơn mọi quy tắc. Điều đáng chú ý là hầu hết những vụ việc này đều từng được ca ngợi như hình mẫu của thành công. Các nhà sáng lập xuất hiện trên bìa tạp chí, được mời diễn thuyết tại các hội nghị danh giá, nhận hàng tỷ USD từ các quỹ đầu tư và được xem như những thiên tài có thể thay đổi thế giới. Chỉ đến khi sự thật được phơi bày, người ta mới nhận ra rằng phía sau những bài thuyết trình đầy cảm hứng là hàng loạt vấn đề đã âm thầm tích tụ trong nhiều năm.

Nếu muốn hiểu rõ vì sao những cú sụp đổ ấy lại xảy ra, những bài báo hay phim chuyển thể chỉ mang đến một phần câu chuyện. Chính những cuốn sách điều tra và ký sự của các nhà báo đã trực tiếp theo dõi sự kiện mới là nơi tái hiện đầy đủ nhất bối cảnh, con người và những quyết định đã đưa các "kỳ lân" từ đỉnh cao danh vọng xuống vực thẳm. Dưới đây là năm vụ bê bối tiêu biểu nhất của Thung lũng Silicon cùng những cuốn sách đáng đọc để khám phá câu chuyện phía sau.

Ý tưởng ấy quá hấp dẫn. Nó kết hợp giữa công nghệ, y học và sứ mệnh nhân văn, đúng với những gì giới đầu tư luôn tìm kiếm. Chỉ trong vài năm, Theranos huy động được hàng trăm triệu USD, đạt mức định giá khoảng 9 tỷ USD và đưa Elizabeth Holmes trở thành nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới trên giấy tờ. Điều đặc biệt là hội đồng quản trị của Theranos quy tụ nhiều nhân vật quyền lực như các cựu ngoại trưởng, bộ trưởng quốc phòng và tướng lĩnh quân đội Mỹ. Họ không phải chuyên gia về y học hay công nghệ xét nghiệm, nhưng chính uy tín của họ lại càng khiến công chúng tin tưởng rằng Theranos chắc chắn sở hữu một công nghệ mang tính cách mạng.

Tuy nhiên, đằng sau những buổi thuyết trình đầy sức thuyết phục là một thực tế hoàn toàn khác. Công nghệ xét nghiệm của Theranos không hoạt động như những gì công ty công bố. Đa số mẫu máu vẫn phải được phân tích bằng các thiết bị thương mại của những hãng khác, trong khi các máy do Theranos tự phát triển thường xuyên cho kết quả sai lệch hoặc không thể vận hành ổn định. Thay vì thừa nhận thất bại và tiếp tục nghiên cứu, ban lãnh đạo lựa chọn che giấu sự thật, gây áp lực lên nhân viên, đe dọa những người lên tiếng và tiếp tục gọi vốn dựa trên các tuyên bố không đúng với thực tế.

Sự sụp đổ của Theranos bắt đầu khi nhà báo John Carreyrou của The Wall Street Journal kiên trì điều tra những lời tố giác từ các cựu nhân viên. Loạt bài của ông không chỉ khiến Theranos mất uy tín mà còn kéo theo hàng loạt cuộc điều tra của cơ quan quản lý. Cuối cùng, công ty giải thể, Elizabeth Holmes bị kết án vì lừa đảo nhà đầu tư, còn Theranos trở thành biểu tượng cho việc một câu chuyện hấp dẫn có thể đánh bại sự thật trong một thời gian dài nếu không ai đủ dũng cảm đặt câu hỏi.

Đọc thêm: “Máu bẩn” của John Carreyrou được xem là cuốn sách kinh điển về vụ Theranos. Tác phẩm không chỉ kể lại quá trình điều tra của tác giả mà còn cho thấy vì sao hàng loạt nhà đầu tư, chính trị gia và truyền thông lại dễ dàng tin vào Elizabeth Holmes đến như vậy. Đây là một trong những cuốn sách điều tra doanh nghiệp xuất sắc nhất thập niên vừa qua.

Dưới sự lãnh đạo của Travis Kalanick, Uber đã phát triển với tốc độ hiếm có trong lịch sử ngành công nghệ. Chỉ trong vài năm, ứng dụng gọi xe này mở rộng sang hàng chục quốc gia, thách thức các quy định truyền thống và khiến ngành taxi trên toàn thế giới phải thay đổi. Kalanick được ca ngợi như một nhà sáng lập quyết liệt, dám phá vỡ mọi luật chơi để tạo ra một thị trường mới.

Nhưng chính triết lý "chiến thắng bằng mọi giá" ấy cũng dần trở thành nguồn gốc của hàng loạt bê bối. Bên trong Uber là một môi trường làm việc bị nhiều nhân viên mô tả là độc hại, nơi quấy rối tình dục, phân biệt đối xử và cạnh tranh nội bộ diễn ra trong thời gian dài mà không được xử lý nghiêm túc. Công ty còn bị chỉ trích vì sử dụng công cụ theo dõi vị trí người dùng, tìm cách né tránh cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia và vướng vào các vụ kiện liên quan đến đánh cắp bí mật công nghệ.

Năm 2017, sau khi một cựu kỹ sư công khai những trải nghiệm tiêu cực của mình, hàng loạt cuộc điều tra nội bộ được tiến hành. Những bê bối nối tiếp nhau khiến uy tín của Uber lao dốc, buộc hội đồng quản trị phải gây sức ép để Travis Kalanick từ chức. Dù Uber vẫn tồn tại và tiếp tục phát triển dưới ban lãnh đạo mới, đây vẫn là một trong những ví dụ điển hình cho thấy một doanh nghiệp có sản phẩm tốt nhưng văn hóa sai lầm vẫn có thể đánh mất niềm tin của nhân viên, khách hàng và nhà đầu tư.

Đọc thêm: “Super Pumped” (tạm dịch: Cực kỳ hào hứng) của Mike Isaac không chỉ kể về sự trỗi dậy của Uber mà còn là bức chân dung sắc sảo về Travis Kalanick và môi trường cạnh tranh khốc liệt của Silicon Valley. Cuốn sách cho thấy cách tham vọng, quyền lực và áp lực tăng trưởng đã định hình mọi quyết định của công ty.

Về bản chất, WeWork chỉ là một công ty cho thuê văn phòng làm việc chung. Tuy nhiên, dưới tài hùng biện của Adam Neumann, doanh nghiệp này được giới thiệu như một nền tảng công nghệ sẽ thay đổi cách con người làm việc và xây dựng cộng đồng. Những bài phát biểu đầy cảm hứng của Neumann, cùng dòng vốn dồi dào từ SoftBank, đã đưa WeWork lên mức định giá gần 47 tỷ USD trước khi niêm yết.

Trong nhiều năm, rất ít người đặt câu hỏi vì sao một công ty bất động sản lại được định giá như một doanh nghiệp công nghệ. Chỉ đến khi hồ sơ IPO được công bố, các nhà đầu tư mới nhận ra bức tranh thật: WeWork thua lỗ hàng tỷ USD mỗi năm, cơ cấu quản trị thiếu minh bạch, nhà sáng lập sở hữu quá nhiều quyền lực và tồn tại hàng loạt giao dịch có xung đột lợi ích giữa cá nhân Adam Neumann với công ty.

IPO nhanh chóng thất bại, định giá WeWork sụt giảm mạnh và Adam Neumann buộc phải rời khỏi vị trí điều hành. Điều đáng nói là những con số tài chính ấy vốn không phải bí mật; chúng chỉ bị che khuất bởi niềm tin rằng Silicon Valley luôn có thể biến một doanh nghiệp bình thường thành một cuộc cách mạng nếu nhà sáng lập đủ lôi cuốn.

Đọc thêm: “Billion Dollar Loser” của Reeves Wiedeman là câu chuyện hấp dẫn về sự trỗi dậy và sụp đổ của WeWork. Cuốn sách không chỉ khắc họa Adam Neumann mà còn lý giải vì sao rất nhiều nhà đầu tư thông minh vẫn bị cuốn theo giấc mơ mà ông tạo ra.

Năm 2018, dư luận toàn cầu chấn động khi xuất hiện thông tin dữ liệu của hàng chục triệu người dùng Facebook đã bị thu thập thông qua một ứng dụng khảo sát tưởng như vô hại. Những dữ liệu này sau đó được Cambridge Analytica sử dụng để xây dựng hồ sơ tâm lý của cử tri và phục vụ các chiến dịch truyền thông chính trị.

Điều khiến vụ việc gây tranh cãi không chỉ là số lượng dữ liệu bị khai thác, mà còn là câu hỏi lớn hơn: liệu các nền tảng công nghệ có thực sự kiểm soát được cách thông tin cá nhân của người dùng được sử dụng? Mark Zuckerberg phải điều trần trước Quốc hội Mỹ, Facebook đối mặt với những khoản phạt khổng lồ và niềm tin của công chúng dành cho các mạng xã hội bắt đầu thay đổi đáng kể.

Sau vụ việc, quyền riêng tư dữ liệu không còn là chủ đề dành riêng cho các chuyên gia công nghệ. Nó trở thành vấn đề mà mọi người dùng Internet đều phải quan tâm, bởi mỗi lượt thích, bình luận hay tìm kiếm đều có thể góp phần tạo nên một hồ sơ số chi tiết hơn chúng ta tưởng.

Đọc thêm: “Careless People” của Sarah Wynn-Williams, cựu giám đốc chính sách toàn cầu của Facebook, mang đến góc nhìn từ bên trong về văn hóa lãnh đạo và những quyết định đã góp phần dẫn đến các cuộc khủng hoảng của Meta. Đây là một trong những cuốn sách được nhắc đến nhiều nhất khi muốn tìm hiểu mặt sau của đế chế mạng xã hội lớn nhất thế giới.

Sam Bankman-Fried được xây dựng như hình mẫu của một thiên tài khác thường. Ông xuất hiện với mái tóc rối, áo phông giản dị, thường xuyên tuyên bố sẽ kiếm thật nhiều tiền để làm từ thiện theo triết lý "effective altruism". Hình ảnh ấy nhanh chóng chinh phục giới đầu tư. Những quỹ đầu tư mạo hiểm hàng đầu thế giới liên tục rót vốn vào FTX, giúp sàn giao dịch này đạt mức định giá hàng chục tỷ USD chỉ trong thời gian ngắn.

Thế nhưng phía sau vẻ ngoài thành công là một hệ thống quản trị lỏng lẻo đến khó tin. Tiền của khách hàng được sử dụng cho các hoạt động đầu tư rủi ro, hồ sơ tài chính thiếu minh bạch và những quyết định quan trọng được đưa ra mà gần như không có cơ chế kiểm soát độc lập. Khi thị trường tiền mã hóa suy giảm, toàn bộ cấu trúc ấy nhanh chóng sụp đổ, kéo theo một trong những vụ phá sản lớn nhất lịch sử ngành tài chính.

Điều khiến FTX trở thành bài học đáng suy ngẫm không chỉ là hành vi của Sam Bankman-Fried, mà còn là việc rất nhiều quỹ đầu tư danh tiếng đã chấp nhận rót hàng tỷ USD mà không tiến hành quy trình thẩm định nghiêm ngặt như chính họ vẫn yêu cầu ở các lĩnh vực khác. Nỗi sợ bỏ lỡ "Google tiếp theo" hay "Amazon tiếp theo" đôi khi đã khiến những nguyên tắc cơ bản nhất bị bỏ qua.

Đọc thêm: Trong “Going Infinite”, Michael Lewis – tác giả nổi tiếng với “Bán khống” và “Moneyball” – ghi lại quá trình tiếp cận Sam Bankman-Fried ngay trước và trong thời điểm FTX sụp đổ. Cuốn sách không chỉ kể về một doanh nhân thất bại mà còn đặt ra câu hỏi lớn về cách chúng ta đánh giá thiên tài, rủi ro và lòng tin trong kỷ nguyên công nghệ.

Năm câu chuyện trên diễn ra ở những thời điểm khác nhau, trong những lĩnh vực hoàn toàn khác nhau, từ y tế, vận tải, bất động sản đến mạng xã hội và tiền mã hóa. Tuy nhiên, chúng đều có một điểm chung đáng chú ý. Mỗi vụ bê bối đều bắt đầu bằng một lời hứa rất lớn về việc thay đổi thế giới, tiếp theo là sự thần tượng hóa nhà sáng lập, dòng vốn đầu tư khổng lồ và niềm tin rằng tốc độ tăng trưởng quan trọng hơn việc kiểm chứng. Chỉ khi những lời hứa ấy không còn có thể che giấu thực tế, sự thật mới dần lộ diện.

Có lẽ đó cũng là lý do những cuốn sách viết về các vụ bê bối này vẫn luôn nằm trong danh sách bán chạy nhiều năm sau khi sự kiện kết thúc. Chúng không chỉ giúp người đọc hiểu một doanh nghiệp đã sụp đổ như thế nào, mà còn giải thích cách một hệ sinh thái được xem là thông minh nhất thế giới vẫn có thể mắc những sai lầm tưởng như rất cơ bản. Đằng sau mỗi "kỳ lân" thất bại là những bài học về quản trị, đạo đức, quyền lực và tâm lý đám đông – những chủ đề không chỉ dành cho doanh nhân hay nhà đầu tư, mà còn dành cho bất kỳ ai muốn hiểu cách thế giới công nghệ đang vận hành.

Silicon Valley chắc chắn sẽ còn sản sinh ra nhiều công ty vĩ đại trong tương lai. Nhưng nếu lịch sử của Theranos, Uber, WeWork, Facebook hay FTX cho chúng ta một bài học chung, thì đó là: đổi mới sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được xây dựng trên nền tảng của sự minh bạch, trách nhiệm và khả năng chấp nhận sự thật. Còn khi những câu chuyện hấp dẫn trở nên quan trọng hơn bằng chứng, những vụ bê bối mới chỉ còn là vấn đề thời gian.

- Trạm Đọc tổng hợp