Có lẽ ai trong chúng ta cũng từng trải qua cảm giác bối rối ấy. Ở nơi làm việc, có một đồng nghiệp luôn nhận công về mình. Trên mạng xã hội, ta liên tục thấy những cuộc sống “hoàn hảo không tì vết”, nơi mọi thành tựu đều được phô bày không ngừng nghỉ. Và trong khoảnh khắc lướt qua những hình ảnh đó, ta tự hỏi: Chuyện gì đang xảy ra vậy?

Nếu cảm giác ấy quen thuộc, bạn không hề đơn độc. Thomas Erikson – chuyên gia tâm lý học hành vi người Thụy Điển, tác giả của cuốn “Khi vây quanh là những người ái kỷ” (Surrounded by Narcissists) – cho rằng chúng ta đang sống trong một thời đại mà ái kỷ không chỉ là đặc điểm của một nhóm nhỏ, mà đã trở thành một hiện tượng lan rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến cách con người suy nghĩ, làm việc và kết nối với nhau.

Trong tâm lý học lâm sàng, ái kỷ được gọi bằng một cái tên cụ thể: Rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder – NPD). Đây là một trạng thái rối loạn nghiêm trọng. Phần lớn các nhà tâm lý học đồng thuận rằng NPD chỉ ảnh hưởng đến khoảng 1-2% dân số toàn cầu. Nghe có vẻ nhỏ, nhưng nếu tính trên quy mô thế giới, con số này tương đương 70-140 triệu người.

Tuy nhiên, Erikson nhấn mạnh rằng đó không phải là điều mà hầu hết chúng ta đang phải đối mặt hằng ngày. Thứ ta thường xuyên va chạm hơn nhiều là hành vi ái kỷ, chứ không phải một chẩn đoán lâm sàng.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, đặc biệt trong các nền văn hóa phương Tây, khoảng 10-15%, thậm chí có nơi lên đến 20% dân số thể hiện những khuynh hướng ái kỷ ở mức độ khác nhau. Chính khoảng chênh lệch khổng lồ này đã dẫn Erikson đến khái niệm: “nền văn hóa ái kỷ”.

Erikson chia người ái kỷ thành nhiều dạng:

1/ Ái kỷ lộ liễu (overt narcissists): Công khai kiêu ngạo, khoe khoang, luôn tìm kiếm sự chú ý. Họ dễ nhận ra vì hành vi quá tự cao, lấy bản thân làm trung tâm.

2/ Ái kỷ ngầm (covert narcissists): Tinh vi hơn, có vẻ khiêm tốn hoặc yếu đuối, nhưng bên trong vẫn mang cảm giác mình đặc biệt và đáng được ưu tiên. Họ thường ẩn mình sau vai nạn nhân.

3/ Ái kỷ cộng đồng (communal narcissists): Tự xây dựng hình ảnh người tốt, vị tha, hay làm việc thiện, nhưng động cơ thật sự là để được ngưỡng mộ chứ không xuất phát từ lòng trắc ẩn.

4/ Ái kỷ ác tính (malignant narcissists): Dạng nguy hiểm nhất, kết hợp ái kỷ với hành vi chống đối xã hội, hung hăng và thậm chí là tàn nhẫn. Họ thao túng, bóc lột và gây tổn hại nghiêm trọng cho người khác.

Erikson giới thiệu khái niệm “nguồn cung ái kỷ” (narcissistic supply) - nhu cầu không ngừng được công nhận từ bên ngoài. Người ái kỷ thường thao túng và lợi dụng người khác để duy trì nguồn cung này, bất chấp tổn hại họ gây ra.

Những người mang hành vi ái kỷ thường có một hình ảnh bản thân không thực tế. Họ tin rằng mình đặc biệt, khác biệt, và xứng đáng được đối xử theo cách ưu ái hơn người khác. Đi kèm với đó là nhu cầu được ngưỡng mộ liên tục và sự thiếu hụt rõ rệt về khả năng đồng cảm.

Một nghịch lý thú vị mà Erikson chỉ ra là: đằng sau vẻ ngoài tự tin, thậm chí kiêu ngạo, cái tôi của người ái kỷ lại vô cùng mong manh. Họ phụ thuộc nặng nề vào sự công nhận từ bên ngoài để duy trì cảm giác giá trị bản thân. Vì vậy, họ cực kỳ nhạy cảm với chỉ trích. Một lời góp ý nhẹ nhàng cũng có thể bị diễn giải thành sự công kích.

Trong môi trường công sở, những đặc điểm này thường biểu hiện rất rõ: luôn muốn đứng ở trung tâm, sẵn sàng nhận công nhưng né tránh trách nhiệm, bóp méo sự thật hoặc đổ lỗi cho người khác để bảo vệ hình ảnh hoàn hảo của mình.

Erikson nhấn mạnh rằng mong muốn thành công hay được ghi nhận là điều hoàn toàn bình thường. Ranh giới chỉ bị vượt qua khi nhu cầu được chú ý trở nên quan trọng hơn sự thật, hơn các mối quan hệ, và hơn cả tác động mà hành vi đó gây ra cho người khác.

Theo Erikson, một trong những lý do khiến hành vi ái kỷ lan rộng chính là môi trường văn hóa hiện đại, đặc biệt là mạng xã hội. Những nền tảng này tưởng thưởng cho sự phô bày, cho hình ảnh được trau chuốt kỹ lưỡng, cho lượt thích và sự chú ý tức thời. Chúng hoạt động như một chiếc loa phóng đại cái tôi.

Dần dần, ranh giới giữa “xây dựng thương hiệu cá nhân” và “tự tôn vinh bản thân” trở nên mờ nhạt. Những hành vi từng bị coi là ích kỷ hay thiếu tinh tế nay được bình thường hóa, thậm chí còn được khuyến khích. Và khi điều đó xảy ra trên diện rộng, ái kỷ không còn là ngoại lệ – nó trở thành chuẩn mực ngầm.

Erikson cảnh báo rằng cái giá phải trả cho nền văn hóa này là không hề nhỏ. Khi quá nhiều người đặt cái tôi lên hàng đầu, sự hợp tác trở nên khó khăn, niềm tin bị xói mòn, và các mối quan hệ, từ công việc đến đời sống cá nhân, trở nên mong manh vì thiếu sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau.

Điều quan trọng là không phải tất cả những người có hành vi ái kỷ đều có chủ ý gây tổn thương. Nhiều người trong số họ đơn giản là không nhận thức được tác động của hành vi mình. Họ bị cuốn vào áp lực phải chứng minh giá trị bản thân, phải nổi bật, phải chiến thắng và vô tình bỏ quên người khác.

“Khi vây quanh là những người ái kỷ” không nhằm mục đích dán nhãn hay kết tội. Thay vào đó, Erikson khuyến khích người đọc nhận diện, thiết lập ranh giới và bảo vệ sức khỏe tinh thần của chính mình khi phải đối mặt với những hành vi ái kỷ.

Quan trọng hơn, cuốn sách cũng là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng: trong một nền văn hóa đề cao cái tôi, không ai trong chúng ta hoàn toàn miễn nhiễm. Việc nhận ra những khuynh hướng ái kỷ, dù rất nhỏ, trong chính mình có thể là bước đầu tiên để xây dựng những mối quan hệ lành mạnh, chân thật và bền vững hơn.

- Trạm Đọc