Hơn hai nghìn năm trước, Aristotle cũng nhận thấy điều tương tự. Trong tác phẩm “Nicomachean Ethics”, ông đã đưa ra một trong những phân tích sâu sắc và toàn diện nhất về tình bạn, và những kết luận của ông có thể khiến chúng ta ngạc nhiên.

Theo Aristotle, không phải mọi tình bạn đều giống nhau. Trong khi có những tình bạn tồn tại dựa trên sự hữu ích hoặc niềm vui, thì chỉ rất ít mối quan hệ là tình bạn đích thực, bởi cả hai người đều thực sự quan tâm đến hạnh phúc và sự tốt đẹp của đối phương.

Aristotle không xem tình bạn là một thứ xa xỉ hay phần thưởng thêm của cuộc sống. Ngược lại, ông cho rằng tình bạn là điều cần thiết nếu con người muốn sống một cuộc đời trọn vẹn và phát triển đúng với bản chất của mình.

Ngay cả một người cực kỳ giàu có hoặc đạt được thành công lớn cũng không thể sống tốt nếu chỉ có một mình. Thành tựu trở nên vô nghĩa nếu không có ai để chia sẻ. Niềm vui trở nên lớn lao hơn khi được sẻ chia. Khó khăn cũng trở nên dễ chịu đựng hơn khi có ai đó đứng bên cạnh.

Tuy nhiên, Aristotle nhận thấy rằng con người thường sử dụng từ “bạn” một cách quá dễ dãi.

Một người có thể gọi đồng nghiệp là bạn vì họ làm việc hòa thuận với nhau. Người khác gọi người tập thể dục cùng mình là bạn vì người đó giúp họ có thêm động lực. Và cũng có những người gọi cả những người xa lạ quen qua mạng xã hội là bạn.

Những mối quan hệ đó có thể mang lại cảm giác ý nghĩa. Tuy nhiên, phần lớn chúng không thể tồn tại khi hoàn cảnh thay đổi. Aristotle cho rằng bản chất của tình bạn được quyết định bởi lý do khiến hai người gắn kết với nhau. Động cơ kết nối quan trọng hơn cảm xúc.

Ông chia tình bạn thành ba loại:

• Tình bạn vì lợi ích (friendship of utility)
• Tình bạn vì niềm vui (friendship of pleasure)
• Tình bạn vì đức hạnh (friendship of virtue)

Hiểu được sự khác biệt giữa ba loại tình bạn này sẽ giúp giải thích vì sao có những mối quan hệ nhanh chóng phai nhạt, trong khi những mối quan hệ khác có thể kéo dài suốt nhiều năm.

Aristotle mô tả loại tình bạn đầu tiên là tình bạn dựa trên sự hữu ích hay lợi ích thực tế. Những mối quan hệ này được hình thành vì cả hai bên đều nhận được một giá trị cụ thể nào đó.

Ví dụ:

• Đối tác kinh doanh cần đến nhau.
• Đồng nghiệp hợp tác để hoàn thành công việc.
• Các bậc phụ huynh kết nối với nhau thông qua con cái.
• Sinh viên chia sẻ tài liệu và hỗ trợ nhau trong kỳ thi.

Thực tế, Aristotle không cho rằng những mối quan hệ này là điều xấu. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hoạt động của xã hội. Con người không thể đạt được nhiều mục tiêu nếu không biết hợp tác với nhau.

Tuy nhiên, những mối quan hệ như vậy chỉ tồn tại chừng nào chúng còn mang lại lợi ích.

Hãy tưởng tượng hai đồng nghiệp rất thân thiết trong một giai đoạn công việc căng thẳng. Họ ăn trưa cùng nhau mỗi ngày, chia sẻ những áp lực, những thất vọng và niềm vui khi cùng hoàn thành mục tiêu.

Nhưng rồi một người chuyển sang công việc mới.

Đột nhiên, những cuộc trò chuyện trở nên thưa thớt. Những buổi gặp gỡ không còn diễn ra nữa.

Một tình bạn như thế có thể dần mất đi sức sống và tự nhiên biến mất mà không hề có mâu thuẫn hay biến cố nào đặc biệt. Theo Aristotle, điều này hoàn toàn dễ hiểu bởi nền tảng tạo nên mối quan hệ ấy đã thay đổi.

Văn hóa kết nối nghề nghiệp ngày nay càng thúc đẩy kiểu tình bạn này. Mọi người liên tục mở rộng mạng lưới quan hệ, tăng số lượng kết nối trên LinkedIn và xây dựng các mối quan hệ chuyên môn.

Tuy nhiên, lợi ích là thứ rất mong manh. Ngay khi nhu cầu thay đổi, mối liên kết cũng bắt đầu suy yếu.

Nhiều người cảm thấy tổn thương khi đánh mất những tình bạn kiểu này. Nhưng Aristotle sẽ bình thản nói rằng tình bạn ấy không hề thất bại. Nó chỉ đơn giản hoàn thành đúng vai trò mà nó được tạo ra để phục vụ.

Loại thứ hai là tình bạn dựa trên niềm vui.

Đây thường là những mối quan hệ đầy cảm xúc và thú vị. Bạn thực sự thích dành thời gian bên người đó. Hai người có thể cùng cười đùa, chia sẻ lối sống giống nhau, những thói quen hằng ngày hoặc những hoạt động giải trí chung.

Hãy nghĩ đến:

• Những người bạn cùng đi du lịch.
• Những người thường xuất hiện cùng bạn trong các buổi tụ họp.
• Những người chơi game cùng bạn.
• Những người có chung sở thích hoặc khiếu hài hước.

Những cuộc trò chuyện diễn ra rất tự nhiên. Thời gian dường như trôi qua rất nhanh khi ở bên họ.

Người trẻ tuổi đặc biệt dễ hình thành kiểu tình bạn này. Họ kết nối với nhau thông qua âm nhạc, cuộc sống về đêm, niềm đam mê thể thao hoặc cùng một kiểu hài hước.

Tình bạn dựa trên niềm vui thường tạo cảm giác gắn bó mạnh mẽ về mặt cảm xúc bởi chính niềm vui là chất keo kết nối con người với nhau.

Tuy nhiên, những điều mang lại niềm vui luôn thay đổi.

Một người từng thích thức trắng đêm ở tuổi đôi mươi có thể chỉ mong những buổi tối yên bình khi lớn tuổi hơn. Một người kết bạn thông qua một sở thích nào đó có thể dần mất hứng thú với sở thích ấy theo thời gian.

Và rồi cảm giác gần gũi từng rất tự nhiên nay trở nên khó duy trì.

Aristotle xem đây là một dạng tình bạn chân thật nhưng mang tính tạm thời, bởi nó phụ thuộc quá nhiều vào những sở thích luôn thay đổi.

Điều này càng rõ ràng hơn trong xã hội hiện đại. Các thuật toán liên tục kết nối con người thông qua những mối quan tâm chung. Những nền tảng trực tuyến được xây dựng quanh các xu hướng, sở thích và cộng đồng cùng đam mê.

Nhưng xu hướng luôn đến rồi đi.

Nhiều người ngạc nhiên khi một tình bạn từng rất thân thiết bỗng kết thúc sau những thay đổi trong cuộc sống như kết hôn, sinh con, chuyển nhà hoặc thăng tiến trong sự nghiệp.

Một lần nữa, Aristotle sẽ nói rằng mối quan hệ đó được xây dựng trên nền tảng của niềm vui. Khi nguồn vui thay đổi, tình bạn cũng thay đổi theo.

Loại thứ ba là điều mà Aristotle xem là tình bạn đích thực.

Ông cho rằng tình bạn dựa trên đức hạnh xuất hiện khi cả hai người đều trân trọng phẩm chất đạo đức của đối phương. Họ quan tâm đến việc người kia đang trở thành kiểu người như thế nào.

Kiểu tình bạn này không dựa trên lợi ích hay sự giải trí. Thay vào đó, mỗi người mong những điều tốt đẹp đến với người còn lại đơn giản vì họ thực sự trân trọng con người của đối phương.

Nghe có vẻ đơn giản, nhưng Aristotle cho rằng đây là loại tình bạn cực kỳ hiếm.

Tình bạn đức hạnh cần thời gian để hình thành. Không ai có thể hiểu rõ phẩm chất của một con người chỉ trong thời gian ngắn. Sự tin tưởng được xây dựng dần dần thông qua những trải nghiệm chung: thành công, thất bại, bất đồng và cả sự tha thứ.

Hãy hình dung hai người cùng trưởng thành bên nhau qua nhiều năm.

Họ vui mừng khi người kia được thăng chức. Họ ở bên nhau trong những giai đoạn khó khăn. Họ sẵn sàng góp ý thẳng thắn cho nhau. Họ có thể bất đồng quan điểm nhưng vẫn giữ được sự gắn bó.

Và quan trọng nhất, khi một người thành công, người còn lại thực sự cảm thấy tự hào thay vì ghen tị.

Những tình bạn như vậy có thể vượt qua thay đổi bởi chúng không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài.

Khoảng cách địa lý không phá hủy được mối quan hệ. Việc thay đổi nghề nghiệp cũng không làm nó biến mất. Ngay cả những khoảng thời gian dài không liên lạc cũng không thể làm đứt gãy sự gắn bó.

Tâm lý học hiện đại cũng phần nào ủng hộ quan điểm này. Nhiều nghiên cứu cho thấy những tình bạn bền vững đòi hỏi sự cởi mở, chân thành và tin tưởng lẫn nhau.

Tình bạn dựa trên đức hạnh đòi hỏi nỗ lực. Nó cần sự kiên trì và trưởng thành về mặt cảm xúc.

Có lẽ đó chính là lý do vì sao nó hiếm đến vậy.

Nếu Aristotle bước vào thế giới ngày nay, có lẽ ông sẽ cảm thấy một điều gì đó rất quen thuộc.

Chúng ta có nhiều kết nối hơn bao giờ hết. Sự hiện diện của các ứng dụng nhắn tin, mạng xã hội và vô số cộng đồng trực tuyến khiến việc giao tiếp diễn ra liên tục. Thế nhưng, cảm giác cô đơn vẫn ngày càng gia tăng.

Nguyên nhân sâu xa của nghịch lý này có thể nằm ở việc ranh giới giữa các loại tình bạn đã trở nên mờ nhạt.

Mạng xã hội thường khuyến khích những tình bạn dựa trên niềm vui: cùng cười trước những meme hài hước, cùng chia sẻ sở thích hoặc tham gia các hoạt động giải trí giống nhau. Trong khi đó, văn hóa nghề nghiệp lại nhấn mạnh những mối quan hệ hữu ích, phục vụ cho sự hợp tác và hiệu quả công việc.

Nhưng tất cả những mối quan hệ ấy đều phụ thuộc rất nhiều vào các điều kiện bên ngoài.

Khi con người thay đổi công việc, sở thích hoặc thói quen sinh hoạt hằng ngày, những người bạn từng gắn bó cũng dần xa cách.

Một khó khăn khác chính là tốc độ.

Tình bạn dựa trên đức hạnh cần thời gian để hình thành. Thế nhưng lối sống hiện đại lại đề cao hiệu quả và sự nhanh chóng hơn bất cứ điều gì khác. Con người liên tục chuyển nơi ở. Công việc thay đổi nhanh chóng. Sự chú ý bị phân tán theo vô số hướng khác nhau. Trong một thời đại đề cao tốc độ phát triển các mối quan hệ, việc xây dựng những tình bạn bền vững trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Nỗi sợ hãi cũng góp phần vào vấn đề này. Để xây dựng một tình bạn dựa trên đức hạnh, bạn phải thành thật. Bạn phải cho phép người khác nhìn thấy những điểm yếu, thiếu sót và khiếm khuyết của mình. Nhưng phần lớn mọi người đều ngần ngại khi phải bộc lộ sự mong manh ấy. Những mối quan hệ hời hợt mang lại cảm giác an toàn hơn.

Aristotle có lẽ sẽ nói rằng chúng ta đang bị bao quanh bởi vô số người quen, trong khi sâu thẳm bên trong vẫn tồn tại một khoảng trống luôn khao khát một tình bạn chân thành và đích thực.

Aristotle không tin rằng những tình bạn dựa trên đức hạnh xuất hiện một cách ngẫu nhiên.

Chúng phát triển dần dần thông qua những trải nghiệm chung. Một dấu hiệu của kiểu tình bạn này chính là tính bền vững.

Hãy tự hỏi: Liệu tình bạn ấy có còn tồn tại nếu không còn lợi ích nào để trao đổi? Nếu niềm vui từng gắn kết hai người không còn nữa? Nếu hoàn cảnh sống thay đổi hoàn toàn?

Một đặc điểm khác là sự trung thực.

Những người bạn đức hạnh không chỉ đơn giản là đồng tình với nhau trong mọi chuyện. Họ giúp nhau trở thành những con người tốt hơn.

Đôi khi, người dám nói cho bạn một sự thật khó nghe lại là người quan tâm đến bạn nhiều hơn người luôn tránh né mọi bất đồng.

Yếu tố thời gian cũng vô cùng quan trọng. Aristotle cho rằng tình bạn cần được xây dựng trên một lịch sử chung kéo dài qua nhiều năm tháng.

Sự tin tưởng không thể bị thúc ép. Trong thế giới ngày nay, chúng ta vẫn có thể bắt gặp vô số ví dụ về kiểu tình bạn này. Đó có thể là những bậc cha mẹ hỗ trợ nhau vượt qua những giai đoạn khó khăn của cuộc sống. Đó có thể là những người bạn gặp lại nhau sau nhiều năm xa cách nhưng vẫn ngay lập tức tìm lại được sự thân thuộc như chưa từng có khoảng cách. Đó cũng có thể là những người sống cách xa nhau hàng nghìn cây số nhưng vẫn giữ được sự gắn kết sâu sắc.

Những tình bạn như vậy thường mang lại cảm giác bình yên hơn là kịch tính. Chúng không bị chi phối bởi những biến động cảm xúc liên tục. Nền tảng của chúng là sự đáng tin cậy.

Và quan trọng hơn cả, tình bạn đức hạnh luôn mang tính tương hỗ. Sự trân trọng và thiện chí được trao đi theo cả hai hướng. Không ai có thể một mình duy trì một tình bạn như thế.

Đó là công trình được xây dựng bởi hai con người cùng lựa chọn đồng hành với nhau, không phải vì lợi ích hay niềm vui nhất thời, mà vì họ thực sự trân trọng con người của đối phương.

- Theo: Viktoriya Sus