Dù một số ý tưởng của họ không còn phù hợp với thời đại, vẫn có lý do khiến triết học Hy Lạp tiếp tục được đọc cho đến ngày nay. Những tác phẩm cổ xưa này chứa đựng nhiều tri thức quý giá có thể giúp cuộc sống của chúng ta trở nên tốt đẹp hơn.

Epictetus không phải là triết gia Hy Lạp nổi tiếng nhất, nhưng ông vẫn để lại nhiều ý tưởng đáng suy ngẫm.

Ông viết rất nhiều về năng lực làm chủ bản thân. Thay vì lo lắng về những điều nằm ngoài tầm kiểm soát, Epictetus cho rằng chúng ta chỉ nên quan tâm đến hành động và suy nghĩ của chính mình.

Chẳng hạn, cái chết là điều vô nghĩa để lo lắng, bởi nó là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, chúng ta có thể kiểm soát cách mình nhìn nhận về cái chết. Những người quá bận tâm đến tuổi thọ của mình đơn giản là cần thay đổi thái độ.

Epictetus cũng áp dụng quan điểm này cho những người ám ảnh bởi ý kiến của người khác. Nếu chúng ta luôn lo lắng về cách người khác nhìn nhận mình, ta sẽ trở thành nô lệ cho thứ nằm ngoài kiểm soát - và đó là con đường chắc chắn dẫn đến một cuộc sống bất hạnh.

Tự do thực sự đến từ việc tìm thấy niềm vui trong những điều có ý nghĩa với chính bản thân ta.

Plato bàn về rất nhiều chủ đề, nhưng một trong những quan điểm xuyên suốt của ông là: lý trí là tối thượng.

Ông cho rằng tâm trí con người được chi phối bởi ba yếu tố: khoái lạc, danh tiếng và lý trí. Ba yếu tố này đôi khi đồng thuận, nhưng cũng thường xuyên xung đột với nhau.

Plato tin rằng một tâm trí (hay linh hồn) rối loạn xuất hiện khi chúng ta không được dẫn dắt bởi lý trí. Dối trá, trộm cắp, chế giễu và ác ý nuôi dưỡng phần ích kỷ, phi lý trong con người. Nếu điều này xảy ra quá thường xuyên, những ham muốn nông cạn và khao khát được công nhận sẽ lấn át chúng ta:

Ngược lại, khi được dẫn dắt bởi lý trí, tâm trí chúng ta sẽ trở nên cân bằng và khỏe mạnh.

Nếu quan điểm đề cao lý trí của Plato là cần thiết, thì Epicurus mang đến một sự cân bằng quan trọng.

Thay vì tránh xa khoái lạc, Epicurus khuyên chúng ta nên chọn lọc. Ông cho rằng những khoái lạc tốt nhất là tự nhiên và mang lại cảm giác thỏa mãn lâu dài.

Ví dụ, ăn đến khi hết đói là điều tự nhiên. Nhưng ăn quá mức lại không. Khi đó, thay vì cảm thấy hài lòng, cơ thể ta chịu đau đớn và tâm trí bị dằn vặt bởi cảm giác tội lỗi. Điều này còn khiến ta quen với việc đòi hỏi nhiều hơn mức cần thiết.

Từ ví dụ này, Epicurus khuyên chúng ta nên tránh sự thái quá nói chung. Danh tiếng, tiền bạc, đồ ăn hay thức uống dư thừa sẽ không bao giờ khiến ta thật sự thỏa mãn.

Thay vào đó, hãy theo đuổi những niềm vui mang lại cảm giác trọn vẹn lâu dài.

Giống như Plato, Aristotle cũng nghiên cứu nhiều lĩnh vực, trong đó có tình bạn. Nhưng thay vì khuyến khích có thật nhiều bạn, ông tin rằng chất lượng quan trọng hơn số lượng.

Những mối quan hệ yếu thường dựa trên hai yếu tố: lợi ích hoặc khoái lạc. Ví dụ, quan hệ làm ăn thuộc loại thứ nhất, còn sự đồng điệu trong sở thích thuộc loại thứ hai.

Trong khi đó, những tình bạn bền chặt nhất được xây dựng trên nền tảng thiện chí lẫn nhau:

“… những người mong điều tốt đẹp cho bạn bè vì chính họ mới thực sự là bạn… tình bạn của họ bền vững chừng nào họ còn là người tốt, mà sự tốt đẹp thì có tính lâu dài.”

Vì vậy, việc kết bạn với người có đức hạnh là rất quan trọng. Những người như vậy đáng tin cậy hơn, ít có khả năng phản bội hay dẫn dắt ta đến điều xấu.

Những tình bạn dựa trên thiện chí và đạo đức thường mất thời gian để hình thành, nhưng cũng là những mối quan hệ quý giá nhất

Không danh sách nào về triết học Hy Lạp là trọn vẹn nếu thiếu Socrates. Tuy nhiên, ông không để lại nhiều tác phẩm viết, nên các nhà sử học gọi đây là “Vấn đề Socrates”.

May mắn thay, chúng ta biết về ông thông qua các triết gia khác. Xenophon - một quân nhân đồng thời là triết gia - từng nói:

Trong các đối thoại của Plato, hình ảnh Socrates cũng tương tự: ông khơi gợi tranh luận và luôn cân bằng giữa tri thức và sự tò mò.

Socrates nổi tiếng với việc đặt câu hỏi. Ông là người yêu việc học. Và vì “triết gia” trong tiếng Hy Lạp cổ có nghĩa là “người yêu tri thức”, Socrates thường được xem là cha đẻ của triết học phương Tây.

Thừa nhận sự thiếu hiểu biết của bản thân và không ngừng đặt câu hỏi chính là bước đầu tiên trên con đường khai sáng. Nếu tất cả chúng ta đều sống như Socrates, thế giới hẳn sẽ trở nên khôn ngoan hơn rất nhiều.

- Trạm Đọc

- Tham khảo: History of Yesterday

Đọc thêm: 

>> 10 tư tưởng bền vững của Plato vẫn định hình thế giới ngày nay

>> Bạn là kiểu triết gia nào trong 5 kiểu sau đây?

>> 5 cuốn sách triết học dành cho người mới bắt đầu

>> 35 cuốn sách triết học hay nhất giúp bạn sống tốt hơn và vĩ đại hơn trong tư tưởng