Điện thoại là nơi chúng ta đọc tin tức, nhắn tin, xem video, làm việc, học tập, giải trí và thậm chí đọc sách. Nhưng trong chính thị trường ấy, những sản phẩm đòi hỏi người dùng phải đặt điện thoại xuống – sách in, nhật ký giấy, sách tô màu, sách câu đố, đồ thủ công, các hoạt động đọc và viết bằng tay – lại đang cho thấy những tín hiệu đáng chú ý.

Tại Mỹ, dữ liệu Circana từ quý I/2026 cho thấy doanh số tăng ở nhiều nhóm sản phẩm "screen-free", bao gồm sổ nhật ký, sách tô màu, sách câu đố, thủ công và các hoạt động logic. Circana nhận định đây là một phần của xu hướng người tiêu dùng tìm kiếm những hoạt động thực hành để thay thế thời gian trước màn hình. Cũng trong quý I, manga tăng 45% về sản lượng và tiếp tục là một trong những nhóm tăng trưởng mạnh nhất của thị trường sách in.

Ở một góc khác, thị trường audiobook cũng đang tăng trưởng mạnh trong thị trường xuất bản trên thế giới. 

Nhìn qua, hai xu hướng này dường như đối lập. Một bên đưa việc tiếp nhận sách ra khỏi trang giấy và cho phép chúng ta nghe trong lúc lái xe, đi bộ, làm việc nhà. Bên kia lại đưa con người trở về với giấy, bút, màu sắc và những hoạt động không có thông báo, không có cửa sổ bật lên, không có dòng tin tức vô tận.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, chúng có thể đang cùng trả lời một nhu cầu.

Trong một thế giới mà màn hình đã trở thành mặc định, con người bắt đầu coi khả năng được ở ngoài màn hình như một giá trị.

Có một thời điểm trong lịch sử công nghệ khi "sống số" đồng nghĩa với việc có quyền tiếp cận nhiều hơn. Internet giúp chúng ta tìm kiếm nhanh hơn. Điện thoại giúp chúng ta liên lạc ở bất kỳ đâu. Máy tính giúp công việc hiệu quả hơn. Mạng xã hội giúp con người duy trì các mối quan hệ vượt qua khoảng cách địa lý. Những công nghệ ấy giải quyết những vấn đề thực tế và vì vậy, sự gia tăng của chúng là điều dễ hiểu.

Nhưng một thay đổi quan trọng đã xảy ra khi màn hình không còn là công cụ chúng ta chủ động mở lên để làm một việc, mà trở thành nơi hàng chục việc khác nhau cùng tranh giành sự chú ý.

Chúng ta có thể mở điện thoại để đọc một bài báo và vài phút sau đang xem một video. Có thể kiểm tra một tin nhắn rồi chuyển sang email, mạng xã hội, tin tức và một quảng cáo. Một cuốn sách điện tử có thể nằm ngay trên thiết bị mà chúng ta dùng để làm việc, nhưng cũng chính thiết bị ấy liên tục cung cấp những lý do để rời khỏi trang sách.

Đây là khác biệt quan trọng giữa một thiết bị số và một môi trường số. Một chiếc điện thoại không đơn giản là một vật thể có màn hình. Nó là một môi trường luôn có khả năng gọi chúng ta sang một hoạt động khác.

Và đó là lý do câu chuyện về "screen-free" không nhất thiết phải được hiểu là một phong trào chống công nghệ. Nó có thể được hiểu như một phản ứng đối với một môi trường mà sự chú ý ngày càng khó được giữ nguyên vẹn.

PISA 2025 của OECD cho thấy vấn đề này không chỉ xuất hiện trong những cuộc tranh luận về lối sống. Trong số học sinh 15 tuổi tại các quốc gia OECD, 28% cho biết các bạn cùng lớp bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc tất cả các tiết học khoa học. Những học sinh báo cáo mức độ phân tâm kỹ thuật số cao cũng có xu hướng đạt kết quả khoa học thấp hơn ở phần lớn các hệ thống giáo dục tham gia. OECD đồng thời nhấn mạnh rằng công nghệ không tự thân là vấn đề: sử dụng thiết bị ở mức vừa phải cho mục đích học tập có thể gắn với kết quả tích cực hơn, trong khi sử dụng quá mức hoặc thiếu định hướng dễ dẫn đến phân tâm.

Điều này đưa chúng ta đến một câu hỏi khác:

Có phải con người đang thiếu công nghệ? Hay chúng ta đang thiếu những khoảng thời gian mà công nghệ không đòi hỏi sự chú ý của mình?

Nếu nhìn vào dữ liệu Circana, điều đáng chú ý không chỉ là sách tô màu, journal hay sách câu đố đang tăng trưởng. Đó là đặc điểm chung của những sản phẩm này: chúng đều yêu cầu người dùng làm một việc bằng chính đôi tay của mình.

Viết một dòng vào nhật ký. Tô màu một khoảng trắng. Giải một câu đố. Lật từng trang sách. Đan một món đồ. Đọc một chương mà không chuyển sang một ứng dụng khác.

Những hoạt động ấy có tốc độ rất khác với môi trường số. Màn hình được thiết kế để phản hồi nhanh. Một cú chạm có thể mở ra nội dung mới. Một thao tác vuốt đưa chúng ta đến thông tin tiếp theo. Một thông báo xuất hiện gần như ngay lập tức.

Trong khi đó, một cuốn sách giấy không phản hồi. Trang sách không rung lên để báo rằng có ai đó vừa đăng bài. Một cuốn journal không đề xuất nội dung tiếp theo. Một quyển sách câu đố không tự động chuyển sang câu hỏi mới khi người đọc mất tập trung.

Sự "im lặng" ấy tưởng như là một hạn chế. Nhưng có thể chính nó đang trở thành một phần của giá trị.

Một sản phẩm không liên tục yêu cầu chúng ta phản ứng có thể tạo ra một kiểu trải nghiệm rất khác: người dùng được quyền quyết định tốc độ của mình.

Đây là một thay đổi đáng chú ý trong cách chúng ta nhìn về sản phẩm đọc. Trước đây, một cuốn sách được đánh giá chủ yếu dựa trên nội dung: nó nói gì, cung cấp kiến thức gì, kể câu chuyện nào. Trong một môi trường dư thừa thông tin, một câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện:

Cuốn sách giúp tôi trải nghiệm thời gian như thế nào?

Chúng ta thường nói về digital detox như thể vấn đề nằm ở số giờ sử dụng điện thoại. Nhưng con số thời gian chỉ kể được một phần câu chuyện.

Một người có thể sử dụng điện thoại hai giờ để đọc một cuốn sách dài và gần như không bị gián đoạn. Một người khác có thể cầm điện thoại một giờ nhưng chuyển qua hàng chục nội dung khác nhau. Hai trải nghiệm ấy có cùng "screen time", nhưng chắc chắn không có cùng chất lượng chú ý. Ngược lại, một người có thể ngồi trước một cuốn sách giấy nhưng liên tục kiểm tra điện thoại bên cạnh.

Vì vậy, câu chuyện quan trọng hơn không phải là màn hình bao nhiêu giờ, mà là sự chú ý bị chia nhỏ đến mức nào.

Một phân tích tổng hợp công bố trên Frontiers in Psychology năm 2025 đã tổng hợp 32 nghiên cứu về sự can thiệp của các yếu tố gây xao nhãng trong quá trình đọc kỹ thuật số. Kết quả tổng hợp cho thấy sự can thiệp của các yếu tố gây phân tâm có ảnh hưởng tiêu cực đáng kể đến khả năng hiểu văn bản, dù mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy loại xao nhãng, thiết kế nghiên cứu và bối cảnh đọc.

Điều đáng nói là sự phân tâm không nhất thiết phải đến từ một thông báo lớn. Nó có thể chỉ là một cửa sổ trình duyệt đang mở. Một âm thanh trong nền. Một tin nhắn chưa đọc. Một liên kết nằm ngay bên cạnh đoạn văn. Một ý nghĩ rằng "mình nên kiểm tra điện thoại một chút".

Khi sự chú ý liên tục phải quyết định có nên chuyển sang một thứ khác hay không, năng lượng nhận thức không còn hoàn toàn dành cho thứ đang diễn ra trước mắt.

Đó là lý do một cuốn sách giấy có thể trở nên hấp dẫn theo một cách rất đặc biệt trong thời đại màn hình. Không phải vì giấy luôn tốt hơn màn hình.

Mà vì một cuốn sách giấy thường không có quá nhiều thứ khác để chúng ta làm cùng lúc.

Đây chính là điểm khiến bức tranh trở nên thú vị hơn. Nếu nhu cầu thực sự là "rời khỏi công nghệ", đáng lẽ audiobook phải suy giảm. Nhưng điều ngược lại đang xảy ra.

Theo Audio Publishers Association, doanh thu audiobook tại Mỹ đạt 2,43 tỷ USD trong năm 2025, tăng 9%; số lượng đầu sách audiobook đang hoạt động vượt 750.000, tăng 43% so với năm trước. Khảo sát người tiêu dùng của tổ chức này cũng cho thấy 58% người trưởng thành Mỹ đã từng nghe audiobook.

Audiobook không đưa người đọc trở lại với trang giấy. Nó làm một điều khác: giải phóng việc tiếp nhận sách khỏi màn hình.

Đây là một khác biệt quan trọng. Một người có thể nghe sách khi đi bộ, lái xe, nấu ăn hoặc làm những công việc không đòi hỏi toàn bộ sự chú ý thị giác. Audiobook vì thế không cạnh tranh trực tiếp với mọi hoạt động trên màn hình; nó mở ra một khoảng không mà màn hình không nhất thiết phải hiện diện.

Nếu sách in mang đến một trải nghiệm "không màn hình" thông qua việc đọc bằng mắt và tương tác với vật thể, audiobook mang đến trải nghiệm "không màn hình" thông qua âm thanh. Hai định dạng khác nhau nhưng có thể cùng phục vụ một nhu cầu: tiếp nhận nội dung mà không phải liên tục nhìn vào một thiết bị phát sáng.

Điều này cho thấy sự thay đổi trong hành vi đọc có thể không phải là cuộc chuyển dịch đơn giản từ sách giấy sang kỹ thuật số. Người đọc đang tìm kiếm định dạng phù hợp với hoàn cảnh sống của mình.

Có lúc họ muốn cầm một cuốn sách. Có lúc họ muốn nghe. Có lúc họ muốn đọc trên điện thoại.

Và có lúc, có lẽ họ chỉ muốn đặt điện thoại xuống.

Điều thú vị là nhu cầu này đang mở rộng ra ngoài sách. Circana ghi nhận sự tăng trưởng của các nhóm như nhật ký, tô màu, giải đố vui, tô màu và thủ công trong thị trường sách Mỹ năm 2026. Đây đều là những hoạt động không chỉ yêu cầu tiếp nhận nội dung mà còn yêu cầu người dùng tham gia vào quá trình tạo ra kết quả.

Điều này có thể giúp giải thích tại sao những sản phẩm tưởng như rất "cũ" lại tìm được chỗ đứng mới.

Một cuốn nhật ký không cung cấp cho chúng ta một dòng nội dung vô tận. Nó yêu cầu chúng ta viết. Một cuốn sách tô màu không tự động tạo ra một hình ảnh hoàn chỉnh. Nó yêu cầu chúng ta tô. Một cuốn sách câu đố không cho ngay đáp án. Nó buộc chúng ta dừng lại và thử.

Nói cách khác, chúng chuyển người dùng từ vị trí người tiêu thụ sang người tham gia.

Đây có thể là một trong những khác biệt quan trọng giữa nền kinh tế chú ý và nền kinh tế của những hoạt động thủ công. Trong nền kinh tế chú ý, mục tiêu thường là giữ chúng ta ở lại càng lâu càng tốt. Trong những hoạt động như đọc sách, viết nhật ký, tô màu hay giải câu đố, giá trị lại có thể nằm ở việc chúng ta chủ động dành sự chú ý cho một việc trong một khoảng thời gian xác định.

Hai điều này không hoàn toàn đối lập, nhưng chúng tạo ra hai cách rất khác nhau để sử dụng thời gian.

Nếu có một nhóm đặc biệt quan trọng trong câu chuyện này, đó là trẻ em và người trẻ.

National Literacy Trust tại Anh khảo sát hơn 114.000 trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 18 tuổi trong năm 2025. Chỉ 32,7% trẻ 8–18 tuổi cho biết thích đọc trong thời gian rảnh, mức thấp nhất trong 20 năm khảo sát; chỉ 18,7% cho biết đọc hàng ngày trong thời gian rảnh.

Nhưng dữ liệu cũng cho thấy một điểm rất đáng chú ý: vấn đề không đơn giản là trẻ em "không thích sách".

Những yếu tố có thể khiến trẻ muốn đọc bao gồm việc nội dung liên quan đến một bộ phim hoặc chương trình truyền hình yêu thích, phù hợp với sở thích cá nhân, có bìa hoặc tiêu đề hấp dẫn và quan trọng nhất là được tự do lựa chọn thứ mình đọc. National Literacy Trust cũng ghi nhận trẻ em vẫn đọc nhiều dạng nội dung khác nhau, từ tiểu thuyết, truyện tranh, fan fiction đến lời bài hát và tin tức.

Điều này gợi ra một cách nhìn khác về "khủng hoảng đọc". Có thể vấn đề không phải chỉ là trẻ em đang có quá nhiều màn hình. Mà là chúng ta đôi khi vẫn định nghĩa việc đọc quá hẹp.

Nếu một đứa trẻ thích manga, truyện tranh, fan fiction hoặc một cuốn sách gắn với bộ phim mình yêu thích, đó vẫn là một cánh cửa đi vào thế giới chữ nghĩa. Nếu mục tiêu cuối cùng là hình thành thói quen đọc, có lẽ điều quan trọng trước tiên không phải là bắt đầu bằng "những cuốn sách mà trẻ nên đọc", mà là tìm được thứ khiến chúng muốn đọc.

Đây cũng là nơi xu hướng "screen-free" cần được hiểu thận trọng. Đưa trẻ rời khỏi màn hình không tự động tạo ra niềm yêu thích đọc sách. Một đứa trẻ bị lấy điện thoại nhưng được đặt trước một cuốn sách mà chúng không muốn đọc chưa chắc sẽ trở thành một người đọc.

Ngược lại, một đứa trẻ có thể bắt đầu từ một bộ truyện tranh, một nhân vật trên màn ảnh, một câu chuyện trên mạng rồi dần dần bước sang những dạng văn bản dài và phức tạp hơn.

Vấn đề không chỉ là loại bỏ một thứ.

Mà là thay thế nó bằng một trải nghiệm đủ hấp dẫn để người ta tự nguyện ở lại.

Đây có lẽ là nơi câu chuyện vượt ra khỏi thị trường sách.

Một thư viện không chỉ là nơi có sách. Một hiệu sách không chỉ là nơi bán sách. Một câu lạc bộ đọc không chỉ là nơi mọi người cùng đọc. Chúng có thể trở thành những không gian mà ở đó con người tạm thời bước ra khỏi nhịp độ của môi trường số.

Không có thuật toán quyết định cuốn sách tiếp theo. Không có thông báo yêu cầu phản hồi ngay lập tức. Không có dòng nội dung vô tận. Chỉ có một không gian, một cuốn sách và một khoảng thời gian đủ dài.

Đây là lý do việc xây dựng văn hóa đọc có thể cần được nhìn rộng hơn chuyện "khuyến khích mỗi người đọc thêm vài cuốn sách mỗi năm". Một xã hội muốn duy trì năng lực đọc cần những hạ tầng của sự chú ý: thư viện, nhà sách, trường học, câu lạc bộ đọc, không gian cộng đồng, những gia đình có thói quen đọc và cả những khoảng thời gian mà con người không bị buộc phải phản ứng với màn hình.

PISA 2025 cũng đi đến một kết luận tương tự ở cấp độ giáo dục: công nghệ có thể hỗ trợ học tập khi được sử dụng có mục đích, nhưng hệ thống giáo dục cần tạo ra sự cân bằng giữa công cụ số và những hoạt động khác, đồng thời giảm những yếu tố gây phân tâm không cần thiết.

Ở Việt Nam, dữ liệu PISA 2025 cho thấy học sinh sử dụng thiết bị số trung bình 2,2 giờ mỗi ngày ở trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức trung bình 1,7 giờ của OECD; đồng thời các em dành khoảng 1,5 giờ mỗi ngày cho hoạt động giải trí trên thiết bị số tại trường, so với 1,1 giờ ở OECD. 14% học sinh Việt Nam cho biết bạn bè thường xuyên bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc tất cả các tiết khoa học.

Những con số này không cho phép kết luận rằng màn hình là nguyên nhân duy nhất của những thay đổi trong khả năng đọc hay học tập. Nhưng chúng cho thấy một thực tế khó bỏ qua: màn hình đã trở thành một phần rất lớn của môi trường học tập và đời sống của thế hệ trẻ.

Vì thế, câu chuyện về sách trong tương lai có lẽ không chỉ là làm sao để sách cạnh tranh với TikTok, YouTube hay các nền tảng giải trí khác. Có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là:

Làm thế nào để sách trở thành một trong những nơi con người có thể tìm lại khả năng tập trung của mình?

Sẽ là một sai lầm nếu từ những xu hướng trên đi đến kết luận rằng con người đang muốn từ bỏ công nghệ. Không.

Audiobook đang tăng trưởng. Sách điện tử vẫn tồn tại. AI đang trở thành một công cụ học tập. Người trẻ vẫn đọc lời bài hát, tin tức và các nội dung kỹ thuật số. Thị trường sách không quay ngược về quá khứ.

Điều đang thay đổi có thể tinh tế hơn nhiều. Con người bắt đầu muốn có quyền lựa chọn khi nào công nghệ xuất hiện trong đời sống của mình.

Chúng ta muốn dùng AI khi nó giúp công việc tốt hơn, nhưng không muốn mọi suy nghĩ đều được AI làm thay. Muốn có điện thoại khi cần liên lạc, nhưng không muốn mọi khoảnh khắc trống đều bị lấp đầy. Muốn đọc trên màn hình khi thuận tiện, nhưng vẫn muốn một cuốn sách giấy khi cần tập trung. Muốn nghe audiobook khi đang di chuyển, nhưng cũng muốn có những khoảng thời gian chỉ ngồi xuống và đọc.

Đó không phải là sự phủ nhận công nghệ. Đó là một dạng chủ động hóa cách sử dụng công nghệ.

Và nếu nhìn từ góc độ này, sự tăng trưởng của những sản phẩm "screen-free" không phải là một cuộc trở về quá khứ. Nó có thể là dấu hiệu của một thị trường đang trưởng thành.

Khi một công nghệ mới xuất hiện, con người thường tập trung vào câu hỏi: nó có thể làm được những gì? Sau một thời gian, câu hỏi quan trọng hơn xuất hiện:

Chúng ta thực sự muốn nó làm bao nhiêu trong đời sống của mình?

Chúng ta từng sống trong một thế giới thiếu thông tin. Bây giờ, chúng ta sống trong một thế giới thừa thông tin.

AI đang tiếp tục làm cho nguồn cung thông tin trở nên gần như vô tận. Mọi câu hỏi có thể được trả lời nhanh hơn. Mọi chủ đề có thể được tóm tắt. Mọi khoảng thời gian trống đều có thể được lấp đầy.

Trong hoàn cảnh ấy, giá trị của một cuốn sách có thể không còn nằm chủ yếu ở việc nó chứa bao nhiêu thông tin. Một phần giá trị của nó có thể nằm ở việc nó giữ chúng ta lại với một thứ đủ lâu để chúng ta thực sự hiểu nó.

Một cuốn sách giấy không cạnh tranh với điện thoại bằng tốc độ. Một cuốn journal không cạnh tranh với mạng xã hội bằng lượng nội dung. Một cuốn sách câu đố không cạnh tranh với video ngắn bằng mức độ kích thích.

Chúng cung cấp một thứ khác: một hoạt động có điểm bắt đầu và điểm kết thúc, một nhịp độ do người dùng quyết định, và một khoảng thời gian mà sự chú ý không liên tục bị kéo sang nơi khác.

Có thể đó chính là lý do những thứ tưởng như rất cũ đang trở nên mới một lần nữa.

Trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể trở thành nội dung, việc không có nội dung mới trong vài phút có thể trở thành một trải nghiệm xa xỉ.

Trong một thế giới mà mọi câu hỏi đều có thể được trả lời ngay lập tức, việc ngồi lại với một câu hỏi chưa có đáp án có thể trở thành một năng lực.

Và trong một thế giới mà màn hình có mặt ở gần như mọi nơi, một khoảng thời gian không có màn hình có thể không còn là sự thiếu thốn – mà là một lựa chọn.

Có lẽ tương lai của sách không nằm ở việc sách phải thắng màn hình. Mà ở chỗ, giữa một thế giới ngày càng nhiều màn hình, con người vẫn sẽ cần những nơi để đọc, suy nghĩ, viết, làm bằng tay và đơn giản là ở yên với chính sự chú ý của mình.

- Trạm Đọc