Không hẳn vì người châu Á yêu đọc sách hơn, mà bởi một động lực thực tế hơn: nhu cầu vươn lên. Sự gia tăng tỷ lệ biết chữ, tầng lớp trung lưu mở rộng và việc sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai ngày càng phổ biến đang thúc đẩy nhu cầu đọc. Những dòng sách bán chạy nhất thường là sách giáo khoa, tài liệu luyện thi và sách kỹ năng. Được lan tỏa qua mạng xã hội, và đôi khi còn được chính phủ khuyến khích, sách không chỉ để giải trí mà trở thành công cụ giúp cải thiện cơ hội kinh tế.
Các quốc gia đang đối mặt với tình trạng suy giảm văn hóa đọc có thể nhìn vào châu Á như một ví dụ. Ở đây, việc đọc được củng cố bởi hệ thống giáo dục, định hướng từ chính phủ và cả khát vọng cá nhân. Chính điều này giúp sách giữ được vị thế, nói cách khác, việc đọc không tồn tại chỉ nhờ tình yêu với sách mà tồn tại khi xã hội tạo ra nhu cầu cho nó.
Dù điều này có thể khiến những người đọc vì niềm vui cảm thấy phần nào tiếc nuối, dữ liệu cho thấy cách tiếp cận này đang mang lại hiệu quả. Khu vực châu Á – Thái Bình Dương hiện là thị trường xuất bản lớn nhất thế giới, với doanh thu ước tính từ 400 đến 420 tỷ USD trong năm 2024, theo International Federation of Reproduction Rights Organizations. Dự báo đến năm 2030, thị trường này sẽ tăng trưởng 8–10% mỗi năm, cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu. Trong khi báo chí và tạp chí suy giảm, sách vẫn duy trì sức bền, chiếm khoảng 60% doanh thu xuất bản truyền thống.
So với phương Tây, sự khác biệt là rất rõ. Ngành xuất bản Mỹ đạt khoảng 32 tỷ USD doanh thu trong giai đoạn 2023–2024, còn Anh khoảng 9 tỷ USD. Tổng cộng, châu Âu và Bắc Mỹ hiện chỉ chiếm chưa đến 1/4 thị trường xuất bản toàn cầu.
Sự trỗi dậy của sách tại châu Á - trung tâm xuất bản và in ấn lấn nhất thế giới
Các lễ hội văn học tại Ấn Độ và Đông Nam Á đang góp phần làm tăng sự quan tâm đến sách. Trong khi đó, ở một số nhóm xã hội, sách in thậm chí còn trở thành một biểu tượng thể hiện vị thế, ngay cả trong thời đại số.
Ấn Độ là ví dụ tiêu biểu cho tiềm năng phát triển. Thị trường xuất bản của nước này được ước tính hơn 11 tỷ USD và dự kiến tiếp tục tăng trưởng mạnh trong những năm tới. Đây cũng là thị trường sách tiếng Anh lớn thứ hai thế giới, bên cạnh sự phát triển của các tác phẩm bằng ngôn ngữ địa phương. Những cuốn sách như "Mother Mary Comes to Me" của Arundhati Roy hay "Tomb of Sand" của Geetanjali Shree (giành International Booker Prize năm 2022) cho thấy văn học Ấn Độ đang thu hút độc giả trên phạm vi toàn cầu.
Trung Quốc lại là ví dụ về vai trò của chính sách trong việc định hình thói quen đọc. Với quy mô thị trường hơn 200 tỷ USD, nước này vượt xa nhiều quốc gia khác. Chính phủ đã đưa việc đọc trở thành một ưu tiên thông qua các chương trình khuyến khích, mở rộng không gian đọc và các chiến dịch trên toàn quốc. Ông Tập Cận Bình đặt mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành một cường quốc văn hóa vào năm 2035, trong đó sách là một phần quan trọng, dù nội dung vẫn được kiểm soát chặt chẽ.
Mạng xã hội - vốn thường bị xem là “thủ phạm” khiến việc đọc suy giảm - lại đang góp phần thúc đẩy thói quen này tại châu Á. Mạng xã hội Douyin đã trở thành kênh quan trọng để khám phá và mua sách, tích hợp trực tiếp thương mại điện tử. Các influencer và streamer có thể giới thiệu sách tới hàng triệu người xem. Trong khi “BookTok” tại Mỹ, Anh hay Úc thường tập trung vào sách giải trí, thì tại Trung Quốc, danh mục sách được quảng bá đa dạng hơn, bao gồm cả sách giáo dục và sách kỹ năng.
Ngành xuất bản đang tăng tốc với sách giáo dục là động lực chính
Việc thị trường phát triển mạnh tại các nền kinh tế lớn như Trung Quốc hay các quốc gia có truyền thống đọc lâu đời như Ấn Độ là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điều cần cải thiện. Các khảo sát cho thấy trung bình người châu Á vẫn đọc ít sách hơn so với người phương Tây. Trong số đó, chỉ có Ấn Độ xuất hiện trong nhóm các quốc gia có mức đọc bình quân đầu người cao nhất và con số này có thể chủ yếu phản ánh tầng lớp trung lưu và thượng lưu.
Việc tích hợp thói quen đọc sâu hơn vào hệ thống giáo dục như cách nhiều quốc gia châu Á đang làm có thể giúp duy trì nhu cầu ổn định. Những chính sách từ cấp nhà nước, như ưu tiên đọc trong giáo dục hay tận dụng nền tảng số để quảng bá và phân phối sách, cũng đóng vai trò quan trọng.
Các chính phủ cần tiếp tục thúc đẩy xu hướng này. Thủ tướng Singapore Lawrence Wong đã tạo một ví dụ tích cực khi chia sẻ trên mạng xã hội về vai trò của việc đọc trong cuộc đời ông nhân Ngày Sách Thế giới. Những hành động như vậy cần được nhân rộng.
Dù đạt được nhiều tiến bộ, khu vực châu Á vẫn chiếm tới 46% số thanh niên mù chữ và 61% người trưởng thành mù chữ trên toàn cầu. Việc nâng cao tỷ lệ biết chữ, đặc biệt ở những khu vực còn hạn chế về điều kiện tiếp cận sách và giáo dục, vẫn là ưu tiên cấp thiết.
Đọc sách không chỉ giúp tích lũy kiến thức, mà còn hình thành tư duy phản biện - nền tảng cho sự phát triển, đổi mới và quản trị xã hội. Đây vẫn là một trong những cách sâu sắc nhất để nuôi dưỡng đời sống trí tuệ và cá nhân. Nếu thói quen này mai một ở thế hệ tiếp theo, hệ quả sẽ không chỉ dừng lại ở văn hóa, mà còn ảnh hưởng đến cách con người suy nghĩ và hành động.
Một viễn cảnh như vậy chắc chắn không ai mong muốn.
- Theo: Bloomberg