Trong nhiều năm qua, giáo dục Việt Nam đã có những bước chuyển mạnh mẽ từ mô hình truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong bối cảnh đó, đưa tiết đọc sách vào nhà trường không còn là một hoạt động mang tính phong trào hay hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc, mà đang dần được nhìn nhận như một giải pháp chiến lược để hình thành thói quen tự học, phát triển tư duy và nuôi dưỡng năng lực học tập suốt đời.

Đây cũng là định hướng được nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến theo đuổi. Khi lượng kiến thức nhân loại tăng lên theo cấp số nhân và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể cung cấp câu trả lời chỉ trong vài giây, điều quan trọng nhất không còn là học sinh biết bao nhiêu, mà là có khả năng tự học, tự tìm hiểu và tư duy độc lập đến đâu.

Đó chính là giá trị cốt lõi mà những tiết đọc sách được tổ chức đúng cách có thể mang lại.

Một thực tế dễ nhận thấy là nhiều học sinh hiện nay vẫn xem việc đọc sách là nhiệm vụ phụ sau việc học trên lớp. Không ít em chỉ đọc khi được yêu cầu hoặc khi cần phục vụ một bài kiểm tra.

Điều này tạo nên một khoảng trống lớn trong quá trình hình thành năng lực tự học.

Ở trường học, học sinh được dạy kiến thức của từng môn học. Nhưng để có thể tiếp tục học sau khi rời ghế nhà trường, các em cần một kỹ năng khác quan trọng hơn: biết cách tiếp cận tri thức mới một cách chủ động.

Đọc sách chính là con đường tự nhiên nhất để hình thành năng lực ấy.

Khi một học sinh tự lựa chọn cuốn sách mình yêu thích, đặt câu hỏi về những điều mình đọc, kết nối thông tin với cuộc sống và chia sẻ góc nhìn của bản thân, các em đang rèn luyện hàng loạt kỹ năng nền tảng:

• Khả năng tập trung trong thời gian dài.
• Kỹ năng đọc hiểu và chọn lọc thông tin.
• Tư duy phản biện.
• Năng lực diễn đạt và trình bày quan điểm.
• Thói quen tự học mà không cần sự thúc ép.

Đó đều là những năng lực được xem là thiết yếu trong thế kỷ XXI.

Nhiều trường học đã bố trí thời gian để học sinh đọc sách, nhưng hiệu quả không như kỳ vọng. Lý do không nằm ở học sinh mà nằm ở cách tổ chức.

Nếu tiết đọc sách chỉ dừng lại ở việc phát sách, yêu cầu học sinh ngồi đọc trong im lặng rồi kết thúc, rất khó để tạo ra sự hứng thú lâu dài. Với nhiều em, đó chỉ là một khoảng thời gian "đọc cho xong".

Điều học sinh cần không phải là thêm một tiết học mang tính bắt buộc, mà các em cần một trải nghiệm.

Một tiết đọc sách hiệu quả cần biến việc đọc thành quá trình khám phá thay vì tiếp nhận thụ động. Giáo viên đóng vai trò người dẫn dắt, gợi mở câu hỏi và tạo ra môi trường để học sinh suy nghĩ, trao đổi và chia sẻ.

Khi đó, cuốn sách không còn là đích đến mà trở thành điểm khởi đầu cho những cuộc trò chuyện.

Một ví dụ đáng chú ý là mô hình "Tiết đọc sách - Đọc để thay đổi thế giới" do Einstein House triển khai.

Trong một buổi đọc sách thử nghiệm phối hợp cùng Trường Liên cấp Nguyễn Bỉnh Khiêm và Dự án Sách Nhà Mình, chủ đề được lựa chọn là "Các danh nhân khoa học" thông qua bộ sách “Chân dung những người làm thay đổi thế giới”.

Thay vì giới thiệu khô khan về Newton, Albert Einstein, Marie Curie hay Steve Jobs bằng các mốc thời gian và thành tựu, chương trình đưa học sinh đến gần hơn với những con người phía sau các phát minh.

Các em được khám phá:

• Newton từng nhiều lần thất bại trước khi xây dựng nền tảng vật lý hiện đại.
• Marie Curie kiên trì theo đuổi nghiên cứu trong điều kiện vô cùng khó khăn.
• Einstein từng bị đánh giá là học sinh không nổi bật.
• Steve Jobs nhiều lần bắt đầu lại sau những thất bại lớn.

Những câu chuyện ấy giúp khoa học trở nên gần gũi hơn.

Quan trọng hơn, học sinh nhận ra rằng điều làm nên thành công không chỉ là trí thông minh, mà còn là sự tò mò, tinh thần khám phá và khả năng không ngừng học hỏi.

Theo chia sẻ từ chương trình, trong suốt buổi đọc, học sinh không chỉ lắng nghe mà còn liên tục đặt câu hỏi, trao đổi và liên hệ với trải nghiệm của bản thân. Điều đó cho thấy, khi được tổ chức phù hợp, tiết đọc sách hoàn toàn có thể trở thành một hoạt động học tập giàu tính tương tác.

Một sai lầm phổ biến là xem đọc sách là nhiệm vụ của thư viện hoặc giáo viên Ngữ văn. Thực tế, văn hóa đọc chỉ có thể hình thành khi được lan tỏa trong toàn bộ môi trường học đường.

Một tiết đọc sách về lịch sử có thể gắn với môn Lịch sử.

Một cuốn sách về các nhà khoa học có thể kết nối với Vật lý hoặc Hóa học.

Một tác phẩm về kinh doanh có thể trở thành chất liệu cho môn Giáo dục kinh tế và pháp luật.

Khi sách trở thành một phần của quá trình học tập thay vì hoạt động bên lề, học sinh sẽ nhận thấy việc đọc có ý nghĩa thiết thực đối với việc học và cuộc sống.

Để tiết đọc sách thực sự phát huy hiệu quả, điều quan trọng không phải là tăng số lượng đầu sách hay kéo dài thời gian đọc, mà là xây dựng được phương pháp tổ chức phù hợp với từng lứa tuổi.

Một tiết đọc sách chất lượng cần có:

• Chủ đề gần gũi với chương trình học hoặc các vấn đề học sinh quan tâm.
• Người dẫn dắt biết khơi gợi sự tò mò thay vì chỉ truyền đạt.
• Hoạt động thảo luận, đặt câu hỏi và chia sẻ sau khi đọc.
• Không gian để học sinh bày tỏ quan điểm cá nhân và lắng nghe góc nhìn của bạn bè.
• Sự kết nối giữa nội dung cuốn sách với những kỹ năng và bài học trong cuộc sống.

Khi đáp ứng được những yếu tố đó, đọc sách sẽ không còn là nhiệm vụ mà trở thành một trải nghiệm đáng mong đợi.

Một tiết đọc sách mỗi tuần có thể không làm thay đổi ngay thành tích học tập của học sinh. Nhưng nếu được duy trì trong nhiều năm, nó có thể tạo nên một khác biệt lớn hơn nhiều: hình thành những con người biết tự học, biết suy nghĩ độc lập và không ngừng khám phá tri thức.

Trong một thế giới mà kiến thức liên tục thay đổi, lợi thế lớn nhất không thuộc về người biết nhiều nhất, mà thuộc về người có khả năng học nhanh nhất.

Và mọi hành trình tự học đều bắt đầu từ một thói quen rất đơn giản: mở một cuốn sách và bắt đầu đọc.

Bởi vậy, đưa tiết đọc sách vào trường học không chỉ là bổ sung thêm một hoạt động giáo dục. Đó là một khoản đầu tư dài hạn cho năng lực tư duy, cho văn hóa học tập và cho tương lai của mỗi học sinh. Khi được tổ chức bài bản, tiết đọc sách sẽ không chỉ giúp các em yêu sách hơn, mà còn giúp các em học cách học, học cách suy nghĩ và học cách trưởng thành.

- Trạm Đọc