Các chuyên gia cảnh báo đây không chỉ là sự khác biệt về sở thích đọc mà còn phản ánh nguy cơ ngày càng lớn đối với năng lực đọc hiểu và văn hóa đọc của nam thiếu niên.
Những cuốn sách quen thuộc vẫn thống trị danh sách đọc của bé trai
Phát hiện được công bố trong báo cáo thường niên What Kids Are Reading 2026 của công ty công nghệ giáo dục Renaissance. Báo cáo phân tích hơn 23 triệu bài kiểm tra đọc của gần 1,1 triệu học sinh tại các trường học ở Anh và Ireland trong năm học 2024–2025.
Kết quả cho thấy, trong nhóm học sinh nam từ 11 đến 14 tuổi, có tới 8 trong 10 cuốn sách được đọc nhiều nhất thuộc bộ "Diary of a Wimpy Kid" (Nhật ký chú bé nhút nhát) của Jeff Kinney. Hai vị trí còn lại thuộc về "The Hunger Games" và "Harry Potter and the Philosopher's Stone".
Trong khi đó, danh sách đọc của các bạn nữ cùng độ tuổi đa dạng hơn đáng kể. Bên cạnh "The Hunger Games" hay "Harry Potter", các em còn lựa chọn nhiều tác phẩm dành cho thanh thiếu niên như "Heartstopper" của Alice Oseman hay "A Good Girl's Guide to Murder" của Holly Jackson. Điều này cho thấy các em gái có xu hướng mở rộng phạm vi đọc và tiếp cận những nội dung phù hợp hơn với lứa tuổi vị thành niên.
Khoảng cách bắt đầu xuất hiện từ bậc trung học
Theo các nhà nghiên cứu, sự khác biệt giữa nam và nữ trở nên rõ rệt khi học sinh bước vào bậc trung học cơ sở (Key Stage 3 trong hệ thống giáo dục Anh).
Ở giai đoạn này, nhiều bé trai vẫn gắn bó với những cuốn sách quen thuộc, có dung lượng ngắn, nhiều minh họa và lối kể chuyện hài hước. Ngược lại, các bạn nữ thường bắt đầu khám phá nhiều thể loại khác nhau như truyện tâm lý tuổi mới lớn, trinh thám, giả tưởng hay tiểu thuyết khoa học viễn tưởng.
Các chuyên gia cho rằng việc tiếp tục đọc những cuốn sách yêu thích không phải là điều tiêu cực. Tuy nhiên, nếu học sinh không từng bước chuyển sang những văn bản có độ khó cao hơn, vốn từ vựng phong phú hơn và cấu trúc phức tạp hơn, khả năng đọc hiểu sẽ khó phát triển tương xứng với lứa tuổi.
Thói quen đọc vì sở thích đang suy giảm
Báo cáo cũng chỉ ra rằng việc đọc sách trong thời gian rảnh của học sinh, đặc biệt là nam sinh, đang giảm đáng kể.
Dữ liệu từ National Literacy Trust cho thấy chưa đến 10% nam sinh từ 14–16 tuổi đọc sách hằng ngày vì sở thích, trong khi tỷ lệ này ở nữ sinh là khoảng 18%.
Một nguyên nhân khác là thời gian đọc sách trong trường học cũng đang thu hẹp. Chỉ khoảng 28% trường trung học tại Anh hiện vẫn duy trì thời gian đọc sách hằng ngày cho học sinh. Khi cơ hội tiếp xúc thường xuyên với sách giảm đi, nhiều học sinh có xu hướng quay lại những đầu sách quen thuộc thay vì thử sức với các tác phẩm mới.
Không phải ép đọc sách khó hơn, mà cần mở rộng "cánh cửa" đọc
Các chuyên gia giáo dục nhấn mạnh rằng mục tiêu không phải là buộc trẻ từ bỏ những cuốn sách mình yêu thích. Trái lại, “Diary of a Wimpy Kid” vẫn được đánh giá là bộ sách có giá trị trong việc nuôi dưỡng niềm yêu thích đọc sách cho hàng triệu trẻ em trên thế giới.
Điều quan trọng hơn là xây dựng "cây cầu" giúp các em tiếp tục hành trình đọc. Sau khi hoàn thành một bộ truyện yêu thích, giáo viên, phụ huynh và thủ thư có thể giới thiệu những tác phẩm có chủ đề tương đồng nhưng có độ thử thách cao hơn, từ đó mở rộng vốn đọc một cách tự nhiên.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng học sinh cần được quyền lựa chọn sách theo sở thích thay vì chỉ đọc những tác phẩm do người lớn áp đặt. Khi việc đọc gắn với niềm vui và sự tò mò, khả năng duy trì thói quen đọc lâu dài sẽ cao hơn.
Thách thức chung của văn hóa đọc
Những kết quả từ báo cáo xuất hiện trong bối cảnh Chính phủ Anh triển khai chương trình National Year of Reading 2026 nhằm khuyến khích người dân đọc sách nhiều hơn. Một trong những nhóm đối tượng được ưu tiên chính là nam thiếu niên – nhóm đang có dấu hiệu giảm hứng thú với việc đọc mạnh hơn so với các nhóm khác.
Thực tế này cũng phản ánh một xu hướng rộng hơn mà nhiều quốc gia đang đối mặt: sự cạnh tranh gay gắt từ mạng xã hội, video ngắn và các hình thức giải trí số khiến thời gian dành cho sách ngày càng thu hẹp.
Dù nghiên cứu được thực hiện tại Anh và Ireland, những phát hiện trên cũng gợi mở nhiều suy nghĩ đối với Việt Nam.
Trong những năm gần đây, thị trường sách thiếu nhi và truyện tranh trong nước phát triển mạnh, góp phần đưa nhiều em nhỏ đến với việc đọc. Tuy nhiên, một câu hỏi đáng đặt ra là liệu các em có tiếp tục duy trì thói quen ấy khi bước vào tuổi thiếu niên hay không.
Nếu thiếu những đầu sách hấp dẫn, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, hoặc thiếu sự đồng hành từ gia đình, nhà trường và thư viện, không ít độc giả trẻ có thể dừng lại ở những cuốn sách quen thuộc hoặc từ bỏ việc đọc để chuyển sang các hình thức giải trí khác.
Nuôi dưỡng văn hóa đọc vì thế không chỉ là giúp trẻ em biết đọc, mà còn là đồng hành để các em từng bước khám phá những cuốn sách mới, những chủ đề mới và những thế giới rộng lớn hơn. Đó cũng là cách giúp việc đọc trở thành một thói quen có thể theo mỗi người suốt cuộc đời.
- Trạm Đọc
- Tham khảo: The Guardian