Theo ông, lợi nhuận không chỉ là việc tạo ra nhiều tiền hơn cho cổ đông, mà phải được hiểu là khả năng tối đa hóa sự phát triển và thịnh vượng của con người. Nếu một doanh nghiệp kiếm được nhiều tiền nhưng đánh đổi bằng việc đánh mất sứ mệnh, làm suy giảm chất lượng sản phẩm hay gây tổn hại cho xã hội, đó không còn là thành công mà là một dạng "tha hóa".
Khi doanh nghiệp đánh mất chính mình
Trong cuốn sách mới, Eric Ries sử dụng khái niệm "corruption" (tha hóa) theo một nghĩa khác với tham nhũng trong pháp luật.
Theo ông, sự tha hóa xảy ra khi một doanh nghiệp từng được khách hàng yêu mến dần đánh mất bản sắc sau khi đổi chủ, lên sàn chứng khoán hoặc chịu áp lực từ các nhà đầu tư chỉ quan tâm đến lợi nhuận ngắn hạn.
"Chúng ta thường giả vờ rằng mọi cách kiếm tiền đều tốt như nhau. Nhưng thực tế không ai thật sự tin điều đó," Ries chia sẻ tại sự kiện Seattle Flow Startup Day.
Ông cho rằng nhiều doanh nghiệp thành công ban đầu nhờ một sứ mệnh rõ ràng, nhưng cuối cùng lại bị chính cơ chế quản trị doanh nghiệp làm lệch hướng.
Từ "cổ đông là trên hết" đến "sứ mệnh là trên hết"
Trong nhiều thập kỷ qua, tư tưởng "shareholder primacy" – đặt lợi ích cổ đông lên hàng đầu – đã trở thành nguyên tắc phổ biến trong quản trị doanh nghiệp, đặc biệt từ những năm 1980.
Eric Ries cho rằng mô hình này đang bộc lộ ngày càng nhiều hạn chế.
Thay vào đó, ông đề xuất khái niệm "mission primacy" (ưu tiên sứ mệnh), trong đó mục tiêu tồn tại của doanh nghiệp cần được bảo vệ ngay cả khi công ty phát triển mạnh hoặc thu hút thêm nhiều nhà đầu tư.
Theo Ries, một doanh nghiệp muốn duy trì giá trị cốt lõi không chỉ cần những người sáng lập có lý tưởng mà còn phải có cấu trúc quản trị đủ mạnh để ngăn sứ mệnh ấy bị xói mòn theo thời gian.
OpenAI, Anthropic và bài học về cấu trúc doanh nghiệp
Quan điểm này cũng được Eric Ries liên hệ với những tranh cãi gần đây giữa Elon Musk và OpenAI.
Trong phiên tòa liên quan đến vụ kiện của Musk, CEO Microsoft Satya Nadella khẳng định trước tòa rằng trách nhiệm cao nhất của ông là tối đa hóa giá trị cho cổ đông Microsoft, bởi đây là một công ty hoạt động vì lợi nhuận.
Theo Ries, phát biểu đó phản ánh chính mâu thuẫn cốt lõi của mô hình doanh nghiệp hiện nay: khi nghĩa vụ với cổ đông được đặt lên trên mọi ưu tiên khác, sứ mệnh ban đầu của tổ chức rất dễ bị thay đổi.
Đó cũng là lý do các nhà sáng lập Anthropic đã tìm đến ông khi rời OpenAI để thành lập công ty AI mới.
Ban đầu, Anthropic dự định đăng ký theo mô hình Public Benefit Corporation (PBC) – loại hình doanh nghiệp được pháp luật Mỹ công nhận với sứ mệnh phục vụ lợi ích cộng đồng bên cạnh mục tiêu lợi nhuận.
Tuy nhiên, Eric Ries cho rằng điều đó vẫn chưa đủ.
Ông khuyến nghị Anthropic thiết lập thêm một Long Term Benefit Trust – một tổ chức độc lập có quyền bổ nhiệm hoặc bãi nhiệm thành viên hội đồng quản trị. Theo Ries, mô hình hai tầng với cơ chế kiểm soát và cân bằng này là một trong những cấu trúc doanh nghiệp bền vững nhất từng được nghiên cứu trong hơn 150 năm qua.
Whole Foods – câu chuyện buồn của một thương hiệu được yêu mến
Một ví dụ khác được Eric Ries nhắc đến là thương vụ Amazon mua lại Whole Foods năm 2017.
Theo ông, đây là một trong những câu chuyện đáng tiếc nhất trong cuốn sách.
Trước khi bị bán, Whole Foods vẫn liên tục có lãi qua từng quý. Khách hàng yêu mến thương hiệu, còn nhà sáng lập John Mackey xây dựng doanh nghiệp dựa trên triết lý "chủ nghĩa tư bản có ý thức", đề cao khách hàng, nhân viên và trách nhiệm xã hội.
Tuy nhiên, áp lực từ các quỹ đầu tư hoạt động đã khiến công ty buộc phải bán mình. Chỉ trong khoảng sáu tháng, các nhà đầu tư kiếm được khoảng 500 triệu USD từ thương vụ này.
Theo Ries, đây không phải thất bại của riêng nhà sáng lập mà là thất bại của chính cấu trúc quản trị doanh nghiệp.
"Nếu muốn xây dựng một công ty có triết lý và giá trị riêng, cấu trúc doanh nghiệp cũng phải được thiết kế để bảo vệ những giá trị đó. Nếu không, kết cục này sẽ lặp lại."
Một kỷ nguyên mới của doanh nghiệp?
Eric Ries tin rằng thời đại đặt cổ đông lên trên hết thực chất đang dần đi đến hồi kết, dù nhiều người chưa nhận ra điều đó.
Ông ví tình trạng hiện nay giống như nhân vật Road Runner trong phim hoạt hình: đã chạy khỏi mép vực nhưng vẫn chưa kịp nhìn xuống để nhận ra mình đang lơ lửng.
Trong tầm nhìn của Ries, mô hình "mission primacy" sẽ trở thành nền tảng mới cho doanh nghiệp tương lai. Khi đó, các công ty sẽ không chỉ cạnh tranh bằng doanh thu hay giá trị vốn hóa, mà còn bằng khả năng tạo ra những giá trị tích cực cho con người và xã hội.
Theo ông, đó mới là ý nghĩa thực sự của "lợi nhuận" trong thế kỷ XXI.
- Trạm Đọc
- Tham khảo: Geek Wire
Khởi nghiệp thất bại không phải lúc nào cũng vì ý tưởng tệ, mà nhiều khi vì người làm bắt đầu sai cách, đầu tư quá sớm và không kiểm chứng đủ nhanh.
“Khởi Nghiệp Tinh Gọn” là cuốn sách kinh điển của Eric Ries, giúp người đọc tiếp cận việc xây dựng sản phẩm và doanh nghiệp theo hướng ít rủi ro hơn, tiết kiệm nguồn lực hơn và liên tục học hỏi từ thị trường.
Thay vì “đoán rồi làm”, cuốn sách giới thiệu vòng lặp Xây dựng – Đo lường – Học hỏi, một phương pháp giúp startup kiểm chứng ý tưởng, lắng nghe phản hồi khách hàng và điều chỉnh sản phẩm trước khi đầu tư quá lớn.
Một trong những khái niệm quan trọng của sách là sản phẩm tối thiểu khả dụng, giúp người khởi nghiệp tạo ra phiên bản thử nghiệm đủ dùng để học từ khách hàng thật, thay vì mất quá nhiều thời gian cho một sản phẩm chưa chắc thị trường cần.
Cuốn sách không chỉ dành cho startup công nghệ, mà còn có thể áp dụng cho doanh nghiệp truyền thống, chủ shop, người kinh doanh online hoặc bất kỳ ai đang phát triển sản phẩm mới.
Với cách tiếp cận thực chiến, Khởi Nghiệp Tinh Gọn giúp người đọc thay đổi tư duy từ làm theo cảm tính sang thử nghiệm có hệ thống, đo lường rõ ràng và cải tiến liên tục.
