Tuy nhiên, bên cạnh những nghiên cứu tập trung vào bối cảnh chung của cả nước, những đóng góp và đặc điểm riêng của Nam Kỳ thuộc địa vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Tại Nam Kỳ thuộc địa, phong trào này lại mang những đặc điểm rất riêng: năng động, thực tiễn và giàu tinh thần tự chủ. Ấn phẩm “Phong trào Đông Du ở miền Nam” vì thế mang đến một góc nhìn chuyên sâu và khác biệt, góp phần làm sáng tỏ vai trò của vùng đất Phương Nam trong dòng chảy lịch sử chung của dân tộc.

Cuốn sách là tuyển tập gồm 32 nghiên cứu từ hội thảo khoa học tại Cần Thơ (2006), tiếp nối chuỗi hội thảo tại Huế, Vinh và Hà Nội, quy tụ nhiều học giả uy tín. Công trình quy tụ sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, học giả uy tín trong lĩnh vực lịch sử và khoa học xã hội, cung cấp một hệ thống tư liệu phong phú cùng những phân tích có chiều sâu về bối cảnh chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Trên nền tảng đó, các tác giả tập trung làm rõ vai trò của các lực lượng xã hội tại Nam Kỳ từ sĩ phu, trí thức đến giới doanh nhân trong việc khởi xướng và duy trì phong trào. Không chỉ dừng lại ở hoạt động vận động thanh niên sang Nhật Bản du học, các nghiên cứu còn chỉ ra những nỗ lực xây dựng nguồn lực tài chính kinh tế, phát triển báo chí, mở rộng mạng lưới liên kết. Qua đó, hình ảnh Nam Kỳ hiện lên như một không gian năng động, thực tiễn và giàu tinh thần tự chủ trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của ấn phẩm là cách lý giải phong trào Đông Du như một quá trình vận động nội sinh, thay vì chỉ là sự hưởng ứng thụ động từ một trung tâm lãnh đạo. Các bài viết đã làm nổi bật khả năng thích ứng linh hoạt của các lực lượng xã hội Nam Kỳ trước những điều kiện chính trị – xã hội đặc thù. Đặc biệt, sự chuyển dịch tư duy từ “cầu viện” sang “cầu học” được phân tích một cách hệ thống và sắc nét, cho thấy nhận thức ngày càng rõ ràng về vai trò của tri thức, giáo dục và cải cách đã trở thành con đường thiết yếu để cứu nước.

Không né tránh, cuốn sách cũng chỉ ra những giới hạn lịch sử của phong trào: sự đàn áp của thực dân, biến động quốc tế, và cả những phân hóa nội tại khiến Đông Du nhanh chóng tan rã vào năm 1908. Chính cách tiếp cận đa chiều, có đối thoại và tranh luận này làm nên giá trị học thuật bền vững của tác phẩm.

Được tái bản hôm nay nhân dịp kỷ niệm 120 năm của phong trào này (1905-2025), cuốn sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam” không chỉ là tài liệu tham khảo mà còn là một lời gợi mở: nhìn lại lịch sử với tinh thần phê phán và đối thoại. Đây là cuốn sách đáng đọc cho bất kỳ ai muốn hiểu sâu hơn về một giai đoạn chuyển mình quan trọng của Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Sách thuộc Tủ sách Lịch sử Việt Nam của Omega Plus, hợp tác với Tạp chí Xưa & Nay xuất bản. 

Đinh Xuân Lâm, Dương Trung Quốc, Võ Xuân Đàn, Nguyễn Hữu Hiếu, Trương Ngọc Tường, Nguyễn Q. Thắng, Trần Văn Rạng, Lê Tương Ứng, Trương Minh Đạt, Lý Thị Mai, Phan Lương Minh, Thông Thanh Khánh, Đinh Kim Phúc, Nguyễn Đức Hòa, Lê Thị Ngọc Dung, Nguyễn Phúc Nghiệp, Nguyễn Thanh Tiến, Phạm Phúc Vĩnh, Nguyễn Trọng Minh, Việt Chung, Hải Ngọc Thái Nhân Hòa, Phú Văn Hẳn, Nguyễn Huy Diễm, Nguyễn Khắc Thuần, Hồ Sĩ Hiệp, Nguyễn Hữu Nguyên, Nguyễn Thị Hiền, Nguyễn Đình Tư, Trần Viết Ngạc, Phạm Long Điền, Nguyễn Thanh Thuận.