Peirce tự tin chỉ ra kẻ trộm, nhưng anh ta nói rằng bằng chứng, không lý do hợp lý, Peirce chẳng thể làm gì ông chẳng có căn cứ gì và phủ nhận lời buộc tội. Không hơn cho tới khi tàu về bến. Vừa cập bến, Peirce đã gọi taxi thắng tới văn phòng thám tử Pinkerton ở khu vực đó để thuê người điều tra. Vi thám tử ngay hôm sau đã tìm thấy đồng hồ của Peirce tại một tiệm cảm đỏ, và khi yêu cầu chủ tiệm miêu tả người đã mang món đồ đó tới, ông ta miêu tả hắn “rõ nét tới mức không thể là ai khác ngoài kẻ tôi đã nghi ngờ", Peirce kể. Chính Peirce cũng thắc mắc vì sao mình đoán đúng, và ông kết luận rằng chắc hẳn mình đã được dẫn lối bởi một sự nhận thức nào đó từ bản năng, một điều gì đó vận hành bên dưới tầng ý thức.

Nếu câu chuyện chỉ kết thúc ở sự suy đoán như vậy thì với các nhà khoa học, lời giải thích của Peirce cũng chẳng thuyết phục hơn là bao so với cách nói “tổ tiên mách bảo". Nhưng năm năm sau, Peirce đã tìm ra cách thể hiện ý tưởng về tầm nhìn vô thức của mình qua một thí nghiệm, và thí nghiệm này áp dụng một quy trình từng được thực hiện lần đầu tiên năm 1834 bởi nhà sinh lý học E. H. Weber. Weber đặt từng quả cân nhỏ với cân nặng khác nhau lên một điểm trên da của đối tượng thí nghiệm để xem mức chênh lệch trọng lượng tối thiểu mà đối tượng có thể xác định được là bao nhiêu. Trong thí nghiệm của Peirce và học viên xuất sắc của mình là Joseph Jastrow, các đối tượng tham gia được nhận những quả cân với mức chênh lệch cân nặng còn thấp hơn mức xác định được tối thiểu (và các đối tượng tham gia này chính là Peirce và Jastrow, người này thí nghiệm lên người kia). Tuy không xác định được sự khác biệt giữa các quả cân bằng ý thức, nhưng họ vẫn yêu cầu đối tượng chọn ra quả nặng hơn, đồng thời đánh giá mức độ tự tin về lựa chọn của bản thân trên thang điểm từ 0 tới 3. Hiển nhiên cả hai người đều chọn mức 0 trong khá nhiều lượt, nhưng dù thiếu tự tin như vậy, họ vẫn chọn đúng ở hơn 60% các lượt thử, cao hơn hẳn dự đoán kết quả lựa chọn ngẫu nhiên. Khi thực hiện lại thí nghiệm này ở những bối cảnh khác, ví dụ như đánh giá sự khác biệt cực nhỏ về độ sáng giữa các mặt phẳng, kết quả cũng tương tự - họ thường chọn được đáp án đúng dù không có những thông tin ở tầng ý thức giúp chỉ ra đáp án đó. Đây là minh chứng khoa học đầu tiên cho thấy tâm trí vô thức có những kiến thức nằm ngoài phạm vi của ý thức.

Sau này Peirce đã so sánh khả năng nắm bắt tín hiệu vô thức và đạt được mức chính xác đáng kể với “khả năng âm nhạc hay khả năng bay của loài chim, ... cũng là biểu hiện cao nhất của những năng lực thuần là về bản năng". Ở một nguồn khác, ông gọi khả năng đó là “ánh sáng nội tại, một thứ ánh sáng mà nếu không có nó, loài người đã tuyệt chủng từ lâu bởi sự bất lực triệt để trước những khó khăn sinh tồn". Nói cách khác, công lao của tâm trí vô thức đóng vai trò thiết yếu đối với cơ chế sinh tổn trong quá trình tiến hóa ở loài người. Hơn một thế kỷ nay, nhiều chuyên gia lâm sàng và chuyên gia nghiên cứu về tâm lý đã nhận thức được sự thật là tất cả chúng ta đều có một đời sống vô thức phong phú và sôi động, diễn ra song song với các suy nghĩ và cảm xúc có ý thức, tác động mạnh mẽ tới ý thức theo những cách mà hiện nay chúng ta chỉ mới bắt đầu đo lường được kha khá. 

Carl Jung đã viết: "Có nhiều sự kiện mà ta không ghi nhận một cách có ý thức; chúng, nói một cách hình tượng đã nằm dưới ngưỡng ý thức của chúng ta. Chúng đã xảy ra, nhưng được tiếp nhận theo một cách ngầm ẩn dưới ngưỡng ý thức (subliminal)". Subliminal có góc Latin mang nghĩa “dưới ngưỡng”. Các nhà tâm lý học đã sử dụng từ này với nghĩa bên dưới ngưỡng ý thức. Nội dung quyển sách này là về những tác động ngâm ẩn theo nghĩa rộng đó - về các quá trình của tâm trí vô thức và cách chúng ảnh hưởng tới chúng ta. Để hiểu đúng về trải nghiệm của con người, ta phải hiểu vẻ cả ý thức và vô thức của mình, cũng như cách chúng tương tác với nhau. Tâm trí vô thức là vô hình nhưng lại tác động tới trải nghiệm có ý thức của chúng ta trong thế giới này theo những cách nền tảng nhất: cách ta nhìn nhận bản thân và người khác, những ý nghĩa ta gán cho các sự kiện hằng ngày trong cuộc sống, khả năng đưa ra những phán đoán và quyết định nhanh mang tính sinh tử, và tất cả những trải nghiệm bản năng đó dẫn tới những hành động gì.

Tuy Jung, Freud và nhiều nhà nghiên cứu khác vẫn luôn tích cực suy đoán suốt thế kỷ qua về những khía cạnh vô thức trong hành vi của con người, nhưng những phương pháp họ áp dụng - tự quan sát nội tâm, quan sát những hành vi bên ngoài, nghiên cứu trên những người bị tổn thương não, cấy điện cực vào não động vật - chỉ mang lại những kiến thức lờ mờ và gián tiếp mà thôi, còn gốc rễ thật sự của hành vi con người vẫn tiếp tục là ẩn số. Ngày nay, mọi chuyện đã khác. Nhiều công nghệ mới tinh vi hơn đã ra đời và cách mạng hóa hiểu biết của chúng ta về phần não bộ hoạt động bên dưới phạm vi ý thức - ý tôi muốn nói ở đây là thế giới ngầm ẩn mà tôi gọi là subliminal. Lần đầu tiên trong lịch sử loài người, những công nghệ này đã cho phép ta có những nghiên cứu khoa học thật sự vẻ vô thức. Và lĩnh vực khoa học mới về vô thức đó chính là chủ đẻ của quyển sách này.

***

TRƯỚC THẾ KỶ HAI MƯƠI, khoa học vật lý đã miêu tả rất thành công về vũ trụ vật lý thông qua nhận thức từ cuộc sống hằng ngày của con người. Con người nhận thấy rằng thứ gì đi lên thì thường sẽ phải đi xuống, và họ đã đo lường được tốc độ của quá trình đó. Năm 1687, Isaac Newton đã đưa hiểu biết đó về dạng toán học trong cuốn Philosophiae Naturalist Principia Mathematica (Các Nguyên lý Toán học của Triết học Tự nhiên). Những định luật do Newton thiết lập hiệu quả tới mức có thể được áp dụng để tính toán chính xác quỹ đạo của mặt trăng và những hành tinh xa. Nhưng vào khoảng năm 1900, thế giới quan gọn ghẽ và dễ chịu này đã bị rung chuyển. Các nhà khoa học đã khám phá rằng bên dưới bức tranh thường nhật của Newton là một thực tại khác, là sự thật sâu sắc hơn mà ngày nay được gọi là thuyết lượng tử và thuyết tương đối.

Các nhà khoa học đã lập nên các học thuyết về thế giới vật lý, và chúng ta - những thực thể xã hội - cũng lập nên các “thuyết” cá nhân về thế giới xã hội của mình. Những thuyết đó là một phần trong cuộc phiêu lưu của việc tham dự vào xã hội loài người. Chúng khiến ta diễn giải hành vi của người khác, dự đoán hành động của họ, phỏng đoán làm sao để có được thứ ta muốn từ họ, và sau cùng là quyết định ta cảm thấy thế nào về họ. Ta có thể tin cậy giao cho họ tiền bạc, sức khỏe, xe, sự nghiệp, con cái - hay thậm chí là trái tim của ta hay không? Cũng như trong thế giới vật chất, thế giới xã hội cũng có một tầng thực tại rất khác ẩn dưới cái thực tại được ta hồn nhiên trải nghiệm. Cuộc cách mạng trong vật lý đã nổ ra vào khoảng thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 khi những công nghệ mới cho thấy hoạt động lạ thường của các nguyên tử và phát hiện ra những hạt hạ nguyên tử mới như photon và electron. Tương tự vậy, những công nghệ mới trong ngành khoa học thần kinh cũng cho phép những nhà khoa học ngày nay mở ra hiểu biết về một thực tại tinh thần sâu hơn, một thực tại từng khuất tầm nhìn trong suốt chiều dài lịch sử loài người trước đây.

Một loại công nghệ mới, xuất hiện từ thập niên 1990, đã tái định nghĩa lĩnh vực khoa học về tâm trí. Đó là công nghệ chụp cộng hưởng từ chức năng (Functional Magnetic Resonance Imaging), viết tắt là fMRI. Tuy có mối liên hệ với công nghệ MRI mà các bác sĩ vẫn áp dụng, nhưng fMRI cho thấy hoạt động của các vùng não khác nhau bằng cách theo dõi lưu lượng máu thay đổi. Đó là lý do fMRI có thể đưa ra những hình ảnh ba chiều từ trong ra ngoài của não bộ khi nó hoạt động, cho thấy mức độ hoạt động của não chính xác tới từng milimet. Để hiểu được khả năng của fMRI, bạn hãy hình dung thế này: ngày nay, các nhà khoa học có thể sử dụng dữ liệu thu thập từ não của bạn để tái hiện hình ảnh bạn đang nhìn thấy.

Hãy nhìn các hình ảnh bên dưới. Trong mỗi ví dụ, hình bên trái là hình ảnh thật mà người tham gia nghiên cứu đang nhìn, và bên phải là hình ảnh máy vi tính tái tạo lại. Hình tái tạo này được tạo ra chỉ dựa trên những những dữ liệu điện từ thu được từ máy chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) - tức là dựa trên hoạt động của não bộ - mà không hề dùng đến hình ảnh gốc. Quá trình đó được thực hiện bằng cách kết hợp dữ liệu từ những vùng não phản ứng với các khu vực cụ thể trong tầm nhìn của con người, cùng với dữ liệu từ những vùng khác phản ứng với các chủ đề khác nhau. Sau đó, máy tính sẽ quét qua một cơ sở dữ liệu gồm sáu triệu hình ảnh để chọn ra hình nào khớp nhất với các tín hiệu não mà nó thu được. 

Kết quả từ những ứng dụng như vậy đã tạo nên một tử: ta có hiểu biết mới về cách nào bỏ vân hành, và về việc chuyển biến vượt bậc, tương tự như cuộc cách mạng lượng ta là ai trong tư cách con người. Tên của cuộc cách mạng này, hoặc ít nhất là của lĩnh vực mới do nó tạo ra, là khoa học thần kinh xã hội. Cuộc họp đầu tiên về lĩnh vực này diễn ra vào tháng Tư, 2001.

***

CARL JUNG TIN RẰNG việc nghiên cứu các giấc mơ và thần thoại là việc quan trọng nếu muốn hiểu về đời sống nhân loại. Lịch sử chính là câu chuyện về những sự kiện đã diễn ra trong nền văn minh nhân loại, nhưng các giấc mơ và thần thoại lại là những biểu hiện của trái tim con người. Như Jung đã chỉ ra, chủ đề và các nguyên mẫu trong các giấc mơ và thần thoại của chúng ta vượt qua giới hạn thời gian và văn hóa. Chúng sinh ra từ những bản năng vô thức đã điều khiển hành vi con người từ rất lâu trước khi bị che khuất bởi nền văn minh, và vì vậy, chúng sẽ dạy ta thế nào là con người ở mức độ sâu thẳm nhất. Ngày nay, nhờ xâu chuỗi thông tin về cách hoạt động của não bộ, ta đã có thể trực tiếp nghiên cứu về bản năng con người, có thể thấy được căn nguyên sinh lý của chúng trong não bộ. Từ việc tìm hiểu cách vận hành của vô thức, ta có thể hiểu rõ được mối tương quan giữa ta và các loài khác, cũng như những gì tạo nên đặc tính “người” của chúng ta.

Những chương tiếp theo sẽ đưa bạn khám phá di sản tiến hóa của chúng ta, khám phá những thế lực bất ngờ và kỳ lạ thúc đẩy bên dưới bề mặt tâm trí, và khám phá ảnh hưởng của những bản năng vô thức đó lên những hành vi thường được coi là có chủ đích và có lý trí - một sự ảnh hướng mạnh mẽ hơn nhiều so với cách ta nghĩ trước đây. Nếu bạn thực sự muốn hiểu về thế giới xã hội, nếu bạn thực sự muốn hiểu về bán thân và người khác, và hơn cả thế, nếu bạn thực sự muốn vượt qua nhiều trở ngại đang ngăn cản bạn sống cuộc đời trọn vẹn và phong phú nhất, bạn cần hiểu được ảnh hưởng của thế giới ngầm ẩn vốn vẫn tồn tại bên ngoài vùng ý thức của mỗi người.

- Lời mở đầu của cuốn sách “Ngoài vùng ý thức” của Tiến sĩ Leonard Mlodinow