“Con ghét viết.” Với nhiều cha mẹ và giáo viên, câu nói ấy thường được hiểu theo một cách khá đơn giản: đứa trẻ không có năng khiếu, viết kém, thiếu vốn từ hoặc chưa đủ chăm chỉ. Từ đó, người lớn cố gắng tìm thêm bài tập, sửa thêm lỗi, yêu cầu viết nhiều hơn với hy vọng kỹ năng sẽ được cải thiện. Nhưng nếu chính quá trình ấy lại khiến đứa trẻ ngày càng sợ viết thì sao?
“Cuốn sách dành cho cha mẹ của những đứa trẻ ghét viết” của Julie Bogart bắt đầu từ câu hỏi gốc rễ hơn: điều gì thực sự khiến một đứa trẻ ghét viết? Có phải vì viết quá khó, hay vì cách người lớn đang dạy, sửa và đánh giá việc viết đã khiến trẻ dần mất đi sự tự tin?
Khi viết chủ yếu được nhìn như một bài tập phải hoàn thành, một bài kiểm tra phải đạt điểm hay một sản phẩm phải đáp ứng đúng khuôn mẫu, trẻ rất dễ cảm thấy rằng mỗi lần đặt bút xuống là một lần mình có nguy cơ mắc lỗi. Chính tả chưa đúng, câu văn chưa hay, cấu trúc chưa chuẩn, ý tưởng chưa đủ tốt… Những lỗi ấy vốn chỉ là một phần tự nhiên của quá trình học viết, nhưng nếu liên tục được đặt lên trước những gì trẻ muốn nói, chúng có thể khiến trẻ dần đồng nhất bản thân với thiếu sót: “Mình viết kém”, “Mình không có năng khiếu Văn”, “Mình ghét viết”...
Đó là vấn đề mà Julie Bogart muốn nhìn lại. Theo tác giả, dạy viết không nên chỉ là quá trình người lớn tìm lỗi và yêu cầu trẻ sửa lỗi. Người lớn cần trở thành một “huấn luyện viên viết” - người đồng hành, đặt câu hỏi, đưa ra gợi ý, khơi mở và giúp trẻ nhận ra khả năng của chính mình. Viết trước hết cần trở thành một cách để trẻ suy nghĩ, khám phá bản thân và nói ra những điều mình muốn nói; sau đó mới đến việc chỉnh sửa để bài viết trở nên rõ ràng, chính xác và phù hợp với người đọc.
Điều đáng chú ý là quan điểm này không chỉ đến từ kinh nghiệm gần ba thập kỷ dạy viết của Julie Bogart. Nó bắt nguồn từ chính tuổi thơ của bà.
Trong một buổi hội thảo trực tuyến, khi kể về cách mẹ mình từng dạy bà chỉnh sửa bài viết, Julie đã bật khóc. Mẹ bà, Karen O'Connor, là một tác giả được kính trọng và cũng là người dạy viết đầu tiên của Julie. Điều Julie nhớ nhất không phải là mẹ đã sửa cho mình bao nhiêu lỗi, mà là cách bà làm điều đó.
Mẹ luôn đưa ra những gợi ý giúp Julie viết tốt hơn nhưng chưa bao giờ khiến con gái cảm thấy xấu hổ hay tổn thương. Julie có thể đưa cho mẹ đọc mọi thứ mình viết và luôn cảm nhận rằng những điều mình muốn nói có giá trị. Mẹ không khiến cô bé cảm thấy mình đang thất bại trong việc viết. Bà khơi gợi những câu chữ tốt nhất từ con gái, trân trọng những ý tưởng của con, cùng con làm việc trên từng trang viết và cho Julie biết rằng tiếng nói của mình đáng được lắng nghe.
Julie gọi đó là việc mẹ đã “nhìn thấy” mình đúng với tư cách một người viết. Và khi nhìn lại, bà nhận ra những hạt mầm đầu tiên hình thành nên quan niệm của mình về việc viết đã được gieo từ khi bà còn chưa đủ lớn để cầm bút viết tay.
Chính những quan niệm ấy sau này trở thành nền tảng cho phương pháp Brave Writer mà Julie phát triển và áp dụng với hàng trăm nghìn trẻ em. Trong “Cuốn sách dành cho cha mẹ của những đứa trẻ ghét viết”, bà tiếp tục mở rộng những kinh nghiệm đó thành một hướng tiếp cận dành cho cha mẹ, giáo viên và bất kỳ người lớn nào đang đồng hành cùng trẻ trong quá trình học viết.
Góc nhìn này cũng đặc biệt gần với trải nghiệm của cô Trương Hải Hà, giáo viên tiếng Anh và tác giả cuốn sách “IELTS Writing Navigator” do Gamma Books ấn hành. Trong vai trò một giáo viên dạy viết luyện thi, nhiệm vụ của cô là giúp học sinh tiến bộ và nâng điểm. Muốn tiến bộ, học sinh phải nhìn ra lỗi của mình và sửa; muốn làm được điều đó, giáo viên buộc phải chỉ ra lỗi. Nhưng chính ở đây xuất hiện một bài toán không đơn giản: nếu giáo viên sửa quá nhiều, sửa không khéo hoặc thiếu sự đồng cảm, học sinh rất dễ bị hụt hẫng, chán ghét việc học viết, thậm chí hình thành một nhận diện tiêu cực về bản thân - rằng mình là một “người viết kém”.
Khi đã tin rằng mình viết kém, học sinh có thể không còn muốn tiếp nhận những nhận xét của giáo viên. Không tiếp nhận nhận xét thì khó rút kinh nghiệm, kết quả không cải thiện, điểm số có thể chững lại hoặc giảm xuống, và điều đó lại càng củng cố cảm giác ghét viết. Một vòng luẩn quẩn được hình thành: ghét viết, không muốn nghe nhận xét, không tiến bộ và càng ghét viết hơn.
Đọc cuốn sách của Julie Bogart, cô Trương Hải Hà nhận ra nhiều điều quen thuộc trong chính công việc của mình. Dù tựa đề hướng đến cha mẹ của những đứa trẻ ghét viết, cuốn sách lại gợi ra nhiều câu hỏi cho tất cả giáo viên tham gia vào quá trình dạy kỹ năng viết. Có lẽ, lý do khiến một đứa trẻ ghét viết không phải đơn giản vì viết khó, mà còn nằm ở cách giáo viên và phụ huynh tiếp cận với bài viết của các em.
Điều này không có nghĩa là trẻ không cần được sửa lỗi. Ngược lại, Julie dành hẳn một phần cuốn sách để nói về chính tả, dấu câu, ngữ pháp và cách để trẻ tự biên tập bài viết của mình. Vấn đề nằm ở chỗ sửa lỗi như thế nào để việc sửa lỗi giúp trẻ trở thành một người viết tốt hơn, thay vì khiến trẻ nghĩ rằng bản thân mình là một người viết tồi.
Vì vậy, Julie Bogart đề xuất thay đổi vai trò của người lớn: từ “trọng tài” sang “huấn luyện viên”. Thay vì chỉ tập trung vào việc bài viết đúng hay sai, người lớn cần giúp trẻ có không gian để thử nghiệm, viết những ý tưởng còn vụng về, chấp nhận những trang viết lộn xộn rồi từng bước quay lại chỉnh sửa. Trẻ được khuyến khích viết trước hết cho chính mình, khám phá suy nghĩ và tiếng nói riêng, sau đó mới học cách khiến những điều ấy trở nên dễ hiểu và có ý nghĩa với người đọc.
“Cuốn sách dành cho cha mẹ của những đứa trẻ ghét viết” không hứa rằng chỉ cần thay đổi cách phản hồi, mọi đứa trẻ sẽ lập tức viết hay hơn. Nhưng cuốn sách đặt ra một điều đáng để cha mẹ và giáo viên suy nghĩ: trước khi yêu cầu một đứa trẻ viết tốt hơn, liệu chúng ta đã giúp các em tin rằng mình có thể viết và có điều đáng để viết hay chưa?
Bởi sau cùng, dạy viết không chỉ là dạy một kỹ năng, mà còn là quá trình giúp một đứa trẻ tìm thấy tiếng nói của mình - và đủ tự tin để cất tiếng nói ấy lên trên trang giấy.
- Trạm Đọc
