Bạn đã bao giờ nghĩ rằng câu hỏi “Bạn có thể đưa tôi lọ muối không?” lại kỳ lạ đến mức nào chưa?

Đó là một câu hỏi vô hại mà hầu hết chúng ta đều từng nói quanh bàn ăn. Nhưng đồng thời, nó cũng là một câu hỏi chứa nhiều tầng ý nghĩa. Khi bạn hỏi tôi liệu tôi có thể đưa lọ muối hay không, bạn không thực sự quan tâm xem tôi có đủ khả năng nâng một lọ muối lên hay không, bạn muốn tôi đưa nó cho bạn. Nhưng vì việc ra lệnh cho người khác đưa muối nghe có vẻ thô lỗ, nên yêu cầu ấy được “ngụy trang” dưới dạng một câu hỏi khác, có liên quan nhưng không hoàn toàn trùng khớp.

Và điều kỳ lạ nhất là: nó hiệu quả.

Tại sao vậy? Vì một khái niệm gọi là tri thức chung (common knowledge). Tôi biết rằng bạn thực sự muốn nói “Đưa tôi lọ muối đi.” Và bạn biết rằng tôi biết điều đó. Và bởi vì cả hai chúng ta đều biết mình hiểu ý nhau, nên một câu hỏi gián tiếp lại trở nên cực kỳ rõ ràng.

Nếu bạn thấy hơi rối não, tôi hoàn toàn hiểu. Tri thức chung là một khái niệm phức tạp một cách kỳ lạ, dù nó xuất hiện khắp nơi trong đời sống hằng ngày. May mắn là Steven Pinker đã giải thích chủ đề này vô cùng xuất sắc trong cuốn sách mới nhất của ông: “Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết”.

Steven là một nhà tâm lý học nhận thức, và tôi là một người hâm mộ lớn các cuốn sách của ông - những cuốn sách luôn làm sáng tỏ những điều mới mẻ và hấp dẫn về cách con người tương tác với nhau. 

Trong cuốn sách này, ông viết về việc tri thức chung giữ vai trò then chốt đối với kết cấu của hành vi xã hội. Như Steven giải thích, nó cho phép “các tâm trí cá nhân phối hợp lựa chọn của mình để cùng đạt lợi ích chung. Nhiều sự hài hòa và xung đột của chúng ta bắt nguồn từ nỗ lực tạo ra, duy trì hoặc ngăn chặn tri thức chung.”

Cuốn sách mở đầu bằng câu chuyện nổi tiếng “Bộ quần áo mới của Hoàng đế”. Ngay khi một đứa trẻ nói ra điều hiển nhiên rằng hoàng đế thực chất không mặc gì cả thì cả thị trấn lập tức nhận ra rằng ai cũng biết điều đó, và thế là họ quay lưng lại với ông ta.

Nghe có vẻ như một câu chuyện cổ tích ngớ ngẩn, cho đến khi bạn nhận ra rằng nó phơi bày một sự thật căn bản: động lực xã hội thay đổi ngay khi tôi biết rằng bạn biết điều tôi biết. 

Trong trường hợp này, mọi người cảm thấy thoải mái hơn khi lên tiếng công khai, bởi họ nhận ra rằng những người khác cũng đang nhìn thấy cùng một điều. Tri thức chung giúp việc phối hợp trở nên dễ dàng hơn, dù đó chỉ là chuyện đưa lọ muối hay là những việc lớn lao như biểu tình phản đối một chính sách bất công.

Tri thức chung là một công cụ giao tiếp đầy sức mạnh, nhưng nó cũng có thể gây ra hỗn loạn. 

Trong sách, Steven giải thích một hiện tượng đã khiến tôi bối rối suốt nhiều năm: việc người ta đổ xô mua giấy vệ sinh mỗi khi có khủng hoảng. 

Theo những gì tôi biết, các nhà sản xuất giấy vệ sinh chưa bao giờ thực sự gặp khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu. Vậy mà cứ mỗi lần xảy ra tình huống khẩn cấp như bão, tuyết lớn hay đại dịch, là người ta lại lao vào siêu thị và vét sạch kệ giấy vệ sinh.

Steven lần ngược nguồn gốc của hiện tượng này về… Johnny Carson. Năm 1973, nước Mỹ đang chao đảo vì thiếu xăng và các mặt hàng thiết yếu như đường. Trong một đoạn độc thoại trên chương trình The Tonight Show, Johnny đã đùa rằng cả nước đang sắp hết giấy vệ sinh. 

“Điều đó không đúng vào thời điểm ấy, nhưng nó nhanh chóng trở thành sự thật khi khán giả - những người biết rằng có rất nhiều người Mỹ khác cũng đang xem chương trình - đổ xô mua sạch nguồn cung.” - Steven viết. 

Kể từ đó, tri thức chung rằng “giấy vệ sinh sẽ khan hiếm trong khủng hoảng” khiến mọi người mua tích trữ, và chính điều đó lại khiến giấy vệ sinh thực sự trở nên khan hiếm trong khủng hoảng.

Cuốn sách chứa đầy những ví dụ mang tính vòng lặp như vậy, vừa khiến bạn đau đầu, vừa hé lộ những hiểu biết sâu sắc về cách con người giao tiếp. Không có nhiều cuốn sách phổ thông viết về chủ đề này, và nó mang đến một cách nhìn mang tính đột phá về hành vi con người. 

Chương khiến tôi hứng thú nhất nói về một chủ đề tôi đặc biệt quan tâm: từ thiện. Steven và các đồng nghiệp đã thực hiện nhiều thí nghiệm để tìm hiểu cách con người nhìn nhận các hình thức làm từ thiện khác nhau. 

Họ phát hiện rằng mọi người coi việc quyên góp ẩn danh là đáng trân trọng hơn rất nhiều so với quyên góp công khai. Ngay khi một khoản quyên góp trở thành tri thức chung, nó lập tức kém ấn tượng hơn. Niềm tin này mạnh đến mức một số người tham gia nghiên cứu cho rằng một khoản tiền nhỏ được cho đi trong âm thầm còn tốt hơn một khoản lớn được công khai.

Tôi nghĩ rằng có nhiều lý do thực tế để minh bạch trong việc cho đi, bao gồm cả yếu tố minh bạch tài chính. Nhưng việc hiểu rõ hơn cách mọi người nhìn nhận hoạt động từ thiện và cách những niềm tin đó định hình động cơ của họ thực sự rất hữu ích. 

Tôi dành nhiều thời gian để khuyến khích những người giàu có khác cho đi tài sản của mình. Cuốn sách này đã trang bị cho tôi những thông tin mới, hy vọng sẽ giúp những cuộc trò chuyện đó trở nên hiệu quả hơn trong tương lai.

Hầu hết mọi người đều sẽ được lợi nếu hiểu rõ hơn cách tri thức chung “chống đỡ” cho mọi cuộc trò chuyện mà chúng ta có. Như Steven viết:

“Đời sống xã hội của con người có thể trông đầy khó hiểu. Nó diễn ra với những nghi thức, biểu tượng và nghi lễ, đầy những nghịch lý xã hội và sự phi lý mang tính chiến lược… nhưng cuộc sống vẫn mang đến cho con người cơ hội để phát triển, nếu họ biết phối hợp hành động với nhau.”

Nếu bạn quan tâm đến việc tìm hiểu sâu hơn về cách con người giao tiếp và hợp tác, tôi thực sự khuyên bạn nên đọc “Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết”. 

Theo: Gates Notes