Vượt khỏi phạm vi một cẩm nang nuôi dạy con cái hay góc nhìn văn hóa giới trẻ thông thường, tác phẩm gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh mang tính thời đại: “Thế hệ iGen đi về đâu, đất nước đi về đó”. Vận mệnh quốc gia, cơ cấu thị trường việc làm và cán cân nhân khẩu học phụ thuộc trực tiếp vào cách xã hội đồng hành, định hướng và trang bị sức bật cho thế hệ này ngay từ hôm nay.

Trong mắt các thế hệ đi trước, “thế hệ smartphone” thường bị phán xét qua lăng kính thành kiến: bị chê trách là thế hệ “mong manh như vỏ trứng”, sống ích kỷ, nghiện màn hình hoặc lười biếng, thiếu chí tiến thủ. Tuy nhiên, TS. Jean M. Twenge khẳng định: Mọi quy chụp cảm tính đều xuất phát từ việc thiếu dữ liệu đối soát qua nhiều thế hệ.

Để phân biệt đâu là biến đổi tâm lý lứa tuổi thông thường và đâu là sự đứt gãy thế hệ thực sự, tác giả đã khai thác kho dữ liệu lớn đồ sộ của nước Mỹ. Đó là chuỗi khảo sát đại diện quốc gia theo dõi liên tục hơn 11 triệu người trẻ từ những năm 1960 đến nay qua 4 cơ sở dữ liệu: Monitoring the Future (MtF), Hệ thống Giám sát Hành vi Rủi ro ở Người trẻ (CDC YRBSS), Khảo sát Tân sinh viên Mỹ (AF) và Khảo sát Xã hội Tổng quát (GSS).

Kết quả đối soát chỉ ra một nghịch lý chưa từng có: iGen là thế hệ an toàn nhất về mặt thể xác, ít nổi loạn và giữ mình tốt nhất, nhưng đồng thời lại là thế hệ cô đơn, bất an và chịu tổn thương tâm lý nặng nề nhất ngay bên trong gia đình.

Sự chuyển dịch này bộc phát theo phương thẳng đứng từ mốc 2011-2012. Đây là thời điểm tỷ lệ sở hữu smartphone và tài khoản mạng xã hội vượt ngưỡng 50% ở người trẻ, làm đảo lộn cách phân bổ thời gian, giao tiếp xã hội và tiếp nhận thế giới.

Qua 408 trang sách, TS. Jean M. Twenge hệ thống hóa chân dung thế hệ thành 10 xu hướng bước ngoặt bắt đầu bằng chữ “I”:

• In No Hurry (Trưởng thành chậm rãi): Thời thơ ấu kéo dài sang tuổi vị thành niên; người trẻ chậm tiếp nhận trách nhiệm và vai trò tự lập của người lớn.
• Internet (Phụ thuộc thiết bị số): Thời gian trực tuyến chiếm dụng phần lớn quỹ thời gian sinh hoạt mỗi ngày.
• In Person No More (Không tương tác trực tiếp): Giao tiếp mặt đối mặt sụt giảm nghiêm trọng, bị thay thế gần như hoàn toàn bởi tương tác ảo.
• Insecure (Không vững tâm): Khủng hoảng sức khỏe tâm thần bùng phát; cảm giác cô độc và bất an nội tại tăng vọt.
• Irreligious (Không tín ngưỡng): Suy giảm niềm tin vào tôn giáo và các nghi thức tâm linh truyền thống.
• Insulated but not intrinsic (Tăng an toàn, giảm động lực nội tại): Đề cao an toàn cảm xúc, né tránh xung đột nhưng suy giảm sự gắn kết cộng đồng và dân sự.
• Income Insecurity (Bất an thu nhập): Thái độ thực tế trước công việc; nỗ lực kiếm tiền vì sợ bấp bênh kinh tế hơn là vì nhu cầu mua sắm xa xỉ.
• Indefinite (Không xác định tương lai): Thận trọng và trì hoãn các cột mốc hẹn hò, kết hôn và sinh con.
• Inclusive (Không loại trừ ai): Đề cao bình đẳng, tôn trọng đa dạng bản dạng giới, sắc tộc và quyền tự do cá nhân.
• Independent (Tư duy chính trị độc lập): Không gắn bó với các đảng phái truyền thống, duy trì góc nhìn độc lập và thức thời.

 1/ Góc nhìn Gia đình & Giáo dục: “Wifi đầy vạch, kết nối trống rỗng” và đợt sóng ngầm sức khỏe tâm thần

Trong bối cảnh xã hội tiện nghi và gia đình sinh ít con, các bậc phụ huynh chuyển dịch mạnh mẽ sang “Chiến lược sống chậm”. Cha mẹ dồn trọn vẹn thời gian, tài chính và sự bao bọc để con có một tuổi thơ đủ đầy, không phải sớm bươn chải. Điều này giúp lý giải vì sao người trẻ ngày nay có xu hướng trưởng thành muộn.

Trẻ lớn lên trong một “chiếc kén” an toàn, gánh vác rất ít trách nhiệm hay công việc gia đình. Các em ít phải ở nhà một mình, không tự do lang thang ngoài phố, trì hoãn việc tự lập. Cha mẹ an lòng khi thấy con ngoan ngoãn ở nhà, tránh xa các hiểm nguy đường phố hay tệ nạn xã hội.

Tuy nhiên, chiếc smartphone đã vô tình khiến giới trẻ được bao bọc an toàn về thể xác nhưng hoàn toàn mất an toàn về tâm lý. Tránh được rủi ro thể chất ngoài đời thực, trẻ lại đơn độc đối mặt với những đợt tấn công tinh thần khốc liệt trên mạng: bạo lực mạng, hội chứng sợ bị bỏ lỡ (FOMO), cùng áp lực so sánh ngoại hình và sự thành công ảo.

Thói quen kiểm tra điện thoại hơn 80 lần mỗi ngày cùng 5 đến 7 tiếng dán mắt vào màn hình đã triệt tiêu quỹ thời gian giao tiếp thực tế. Giới trẻ sở hữu hàng nghìn bạn bè trên mạng nhưng thiếu vắng một người tri kỷ để trò chuyện trực tiếp khi khủng hoảng. Đường biểu đồ tỷ lệ trầm cảm, rối loạn lo âu và tự hại tăng dựng đứng sau năm 2011 chính là hồi chuông cảnh báo khẩn thiết cho gia đình và nhà trường.

2/ Góc nhìn Văn hóa & Giới trẻ: “Nỗi sợ trưởng thành” và nỗ lực đi tìm căn tính thực

Với người trẻ, tác phẩm là tấm gương soi chiếu khoa học sâu sắc. Số liệu chỉ ra một người 18 tuổi ngày nay có hành vi và mức độ tự lập chỉ tương đương thiếu niên 15 tuổi thời trước, và trẻ 13 tuổi hành xử như 10 tuổi. Tuổi thơ kéo dài dẫn tới tâm lý “Nỗi sợ trưởng thành”: quen được che chở, khi bước vào ngưỡng cửa đại học hoặc môi trường làm việc, người trẻ dễ rơi vào cảm giác sốc tâm lý, hoảng sợ trước những áp lực va chạm của thế giới người lớn.

Dù vậy, dữ liệu minh chứng Gen Z không hề thụ động hay “ù đần”. Ngược lại, họ là thế hệ sắc sảo, thức thời và có ý thức tự thân rất cao. Họ đi đầu trong việc xóa bỏ kỳ thị đối với sức khỏe tinh thần, chủ động tìm kiếm các liệu pháp chữa lành. Họ cởi mở nhất về quyền con người, thúc đẩy sự hòa nhập và tôn trọng bản sắc của từng cá nhân. Cuốn sách khẳng định: sự bất an của người trẻ không phải là khuyết điểm cá nhân, mà là phản ứng tâm lý tất yếu khi phải thích nghi với môi trường văn hóa số chưa từng có tiền lệ.

3/ Tầm vóc quyết định vận mệnh xã hội: Tương lai kinh tế, nguồn nhân lực và cán cân dân số

Đây là thông điệp chiến lược TS. Jean M. Twenge gửi gắm đến giới quản trị, nhà nghiên cứu kinh tế và các nhà hoạch định chính sách:

• Tư duy thực dụng và sự chuyển dịch của thị trường lao động: Trái với ảo tưởng của thế hệ trước, iGen lớn lên cùng khủng hoảng kinh tế, lạm phát và áp lực chi phí sinh hoạt. Nhờ đó, họ sở hữu tư duy tài chính thực tế: đề cao sự an toàn kinh tế, nhạy bén với cơ hội việc làm tự do và nỗ lực tích lũy thực chất. Doanh nghiệp không nắm bắt được tâm lý này sẽ thất bại trong việc tuyển dụng và giữ chân nhân sự nòng cốt của tương lai.
• Cán cân nhân khẩu học và an sinh quốc gia: Xu hướng trưởng thành chậm kéo theo việc trì hoãn các cột mốc cuộc đời: người trẻ độc thân lâu hơn, ngại kết hôn và giảm sinh con. Khi tuổi kết hôn tăng và mức sinh sụt giảm nghiêm trọng tại các đô thị, tốc độ già hóa dân số sẽ đẩy hệ thống an sinh xã hội, y tế và nền kinh tế vào bài toán thiếu hụt lao động kế cận.
• Lãnh đạo tương lai và thể chế chính trị: Với tư duy độc lập, iGen không bị ràng buộc bởi các đảng phái truyền thống. Họ đòi hỏi sự minh bạch, hành động thiết thực cho môi trường, công bằng xã hội và nhân quyền. Xu hướng lựa chọn và lá phiếu của họ sẽ tái định hình bức tranh thể chế và luật pháp trong kỷ nguyên tiếp theo.

Tiến sĩ Jean M. Twenge hiện giảng dạy tâm lý học tại Đại học Bang San Diego, có nhiều công trình nghiên cứu khoa học được đăng tải hoặc giới thiệu trên Time, USA Today, The New York Times và The Washington Post. 

Bà cũng là tác giả của nhiều đầu sách như: Generation Me: Why Today’s Young Americans Are More Confident, Assertive, Entitled – and More Miserable than Ever Before; The Narcissism Epidemic: Living in the Age of Entitlement (đồng tác giả với W. Keith Campbell); The Impatient Woman’s Guide to Getting Pregnant…

Bà cũng thường xuyên xuất hiện trên các chương trình truyền hình như Today, Good Morning America và CBS This Morning.