Từ câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy, “Gene Tri thức: Siêu gene kỳ diệu và khả năng sáng tạo của loài người” của Lynne Kelly mở ra một hành trình khám phá lịch sử tiến hóa của trí tuệ con người. Kết hợp những kiến thức từ di truyền học, khoa học thần kinh, khảo cổ học và nhân học, tác giả tìm hiểu nguồn gốc của khả năng học hỏi, ghi nhớ và sáng tạo – những năng lực đã góp phần định hình con người và các nền văn minh.

Một trong những điểm xuất phát đáng chú ý của cuốn sách là gene NF1. Vốn thường được biết đến trong mối liên hệ với bệnh u xơ thần kinh, NF1 được Lynne Kelly tiếp cận từ một góc nhìn khác khi bà tìm hiểu vai trò của gene này đối với trí nhớ, tư duy và khả năng sáng tạo. Từ đó, tác giả đặt ra giả thuyết về mối liên hệ giữa những biến đổi của NF1 với sự hình thành các năng lực nhận thức đặc biệt ở con người, cũng như khả năng tổ chức và truyền bá tri thức từ rất lâu trước khi chữ viết ra đời.

Nhưng “Gene Tri thức” không chỉ dừng lại ở câu chuyện về gene. Từ sinh học, Lynne Kelly đưa người đọc trở về thế giới của những cộng đồng bản địa và các xã hội truyền miệng để khám phá một hệ thống lưu trữ tri thức hoàn toàn khác với con người hiện đại.

Ở đó, bài hát, điệu múa, nghi lễ, câu chuyện, nhạc cụ, tác phẩm nghệ thuật, cảnh quan và những công trình bằng đá đều có thể trở thành những “công nghệ ghi nhớ”. Tri thức không nhất thiết nằm trên trang giấy mà được gắn với cơ thể, âm thanh, không gian và những câu chuyện. Nhờ những phương thức ấy, một khối lượng thông tin đồ sộ có thể được ghi nhớ và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong suốt hàng nghìn năm.

Qua 11 chương, tác giả lần lượt khảo sát hệ thống ghi nhớ của người bản địa, cách các nền văn hóa truyền miệng sử dụng cảnh quan để lưu giữ thông tin, những kỹ năng cần thiết cho việc bảo tồn tri thức, cũng như mối liên hệ giữa trí nhớ với âm nhạc, nghệ thuật và không gian. Những công trình nổi tiếng như Stonehenge hay Nazca cũng được nhìn nhận từ một góc độ đáng chú ý: không chỉ là những di tích bí ẩn của quá khứ, chúng còn có thể được xem xét như những không gian gắn với việc tổ chức và lưu truyền tri thức.

Một nội dung khác được Lynne Kelly dành nhiều sự quan tâm là đa dạng thần kinh. Tác giả đặt vấn đề rằng một số đặc điểm nhận thức thường được nhìn nhận như sự “bất thường” có thể đồng thời đem lại những lợi thế nhất định về trí nhớ không gian, khả năng định hướng hay tư duy sáng tạo. Cách tiếp cận này gợi mở một cách nhìn khác về sự đa dạng trong nhận thức của con người và những giá trị mà các kiểu tư duy khác biệt có thể mang lại cho cộng đồng.

Từ quá khứ, cuốn sách trở lại với một vấn đề rất hiện đại: điều gì xảy ra với trí nhớ khi con người ngày càng phụ thuộc vào những công cụ lưu trữ bên ngoài? Sự xuất hiện của chữ viết đã làm thay đổi cách chúng ta ghi nhớ; ngày nay, công cụ tìm kiếm, điện thoại thông minh và các nền tảng số tiếp tục chuyển một phần ngày càng lớn của việc “nhớ” sang công nghệ.

Lynne Kelly vì thế không chỉ tìm hiểu cách tổ tiên chúng ta từng ghi nhớ, mà còn gợi mở khả năng phục hồi và vận dụng những kỹ thuật ấy trong đời sống hiện đại. Trong đó có phương pháp Memory Palace – cung điện ký ức, cùng những cách kết hợp không gian, hình ảnh, âm nhạc, chuyển động và kể chuyện để hỗ trợ việc học tập và ghi nhớ lâu dài.

Với văn phong gần gũi cùng 25 hình minh họa đen trắng và 24 trang phụ lục màu, “Gene Tri thức: Siêu gene kỳ diệu và khả năng sáng tạo của loài người” đưa những vấn đề thuộc di truyền học, tiến hóa và khoa học nhận thức đến gần hơn với độc giả phổ thông. Cuốn sách đồng thời tạo nên một cuộc đối thoại thú vị giữa khoa học hiện đại và những hệ thống tri thức có lịch sử hàng nghìn năm.

Sau cùng, câu chuyện mà Lynne Kelly kể không chỉ là câu chuyện về một gene hay về những kỹ thuật ghi nhớ đã có từ thời tiền sử. Đó còn là câu chuyện về cách con người trở thành một loài biết tích lũy, sáng tạo và truyền lại tri thức.

Và trong thời đại mà gần như mọi thông tin đều có thể được tìm thấy chỉ sau vài thao tác trên màn hình, cuốn sách đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: khi công nghệ ngày càng nhớ thay chúng ta, liệu con người có đang dần lãng quên chính khả năng ghi nhớ và sáng tạo đã đồng hành cùng mình qua hàng nghìn năm tiến hóa?

Tiến sĩ Lynne Kelly, AM (Sinh năm 1951)

Một nhà giáo dục, hiện là Nghiên cứu viên liên kết tại Trường Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học La Trobe, đồng thời là Nghiên cứu viên danh dự tại Trường Vật lý, Đại học Melbourne. 

Trong suốt thập kỷ vừa qua, Kelly tập trung nghiên cứu các hệ thống tri thức bản địa và cách con người sử dụng câu chuyện, âm nhạc, không gian và nghệ thuật như những phương tiện ghi nhớ. Bà từng giành danh hiệu “Vua Trí nhớ Cao niên” tại Úc; và các phương pháp ghi nhớ của bà đang được ứng dụng rộng rãi trong nhiều trường học các cấp.

Tác phẩm tiêu biểu:

− The Memory Code: The Secrets of Stonehenge, Easter Island and Other Ancient Monuments (Mật mã ghi nhớ: Bí ẩn của Stonehenge, Đảo Phục Sinh và các di tích cổ đại khác), 2016

− Songlines: The Power and Promise (Đường ca: Sức mạnh và lời hứa), đồng tác giả, 2020

− The Knowledge Gene: The incredible story of the supergene that gives us human creativity (Gene Tri thức: Siêu gene kỳ diệu và khả năng sáng tạo của loài người), 2024