Nếu muốn ghi chép, Sam Altman không khuyên bạn mua một cuốn sổ đắt tiền với thiết kế cầu kỳ. Ông thích một cuốn sổ gáy xoắn đơn giản, có thể mở phẳng trên bàn, dễ xé từng trang và đủ nhỏ để bỏ vào túi. Ông cũng có những lựa chọn khá cụ thể về bút viết: Uni-ball Micro ngòi 0,5 mm hoặc bút Muji ngòi 0,36–0,37 mm với mực xanh đậm.

Bên cạnh đó, Altman có thói quen xé những trang đã viết ra khỏi cuốn sổ, đặt nhiều trang cạnh nhau để xem xét cùng lúc, rồi vò bỏ chúng khi không còn cần thiết. Ông dùng hết một cuốn sổ trong khoảng hai đến ba tuần, nhưng không bao giờ sử dụng hết một cuốn sổ.

Thoạt nhìn, đây có vẻ là một thói quen khá tùy tiện, thậm chí lãng phí. Tại sao một người điều hành công ty phát triển những hệ thống AI có khả năng xử lý khối lượng thông tin khổng lồ lại cần đến giấy bút? Và tại sao ông không đơn giản chuyển toàn bộ quá trình đó sang một ứng dụng ghi chú kỹ thuật số?

Câu trả lời nằm trong quan niệm mà Altman nhiều lần nhấn mạnh khi nói về công việc của mình: viết trước hết là một công cụ để tư duy.

Chúng ta thường bắt đầu viết khi đã có điều gì đó muốn nói. Một ý tưởng xuất hiện, một vấn đề cần giải quyết hoặc một kế hoạch cần triển khai; viết lách khi ấy trở thành phương tiện để lưu lại thông tin và truyền đạt nó cho người khác. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Sam Altman đặt quá trình viết ở một vị trí khác: viết là một phần của quá trình hình thành ý tưởng, chứ không chỉ là bước diễn đạt những ý tưởng đã hoàn chỉnh.

Khi một vấn đề chỉ tồn tại trong đầu, chúng ta có thể cảm thấy mình đã hiểu nó, dù trên thực tế các suy nghĩ vẫn còn rời rạc. Những giả định chưa được kiểm chứng dễ dàng đan xen với dữ kiện; những kết luận tưởng như hợp lý có thể dựa trên những mắt xích lập luận còn thiếu. Trong đầu, tất cả những điều đó vẫn có thể tạo thành một cảm giác mạch lạc, bởi chúng ta chưa buộc mình phải xem xét từng phần một cách cụ thể.

Viết xuống giấy khiến quá trình ấy thay đổi. Một ý tưởng phải được chuyển thành câu chữ; một nhận định phải được diễn đạt đủ rõ để có thể đọc lại; một lập luận phải có sự kết nối giữa các bước. Khi nhìn thấy suy nghĩ của mình nằm trước mắt, chúng ta có cơ hội nhận ra điều gì đã rõ ràng, điều gì còn mơ hồ và điều gì thực chất chưa được giải quyết.

Trong một cuộc phỏng vấn với người viết David Perell, Altman giải thích rằng khi gặp một vấn đề khó hoặc cảm thấy bối rối về điều gì đó, ông chưa tìm thấy phương pháp nào tốt hơn việc ngồi xuống và viết ra những gì mình đang nghĩ. Viết giúp ông hiểu vấn đề, đồng thời tìm cách giải thích nó cho chính mình hoặc cho người khác.

Điều này cũng lý giải vì sao ông không xem viết lách đơn thuần là một năng khiếu văn chương. Một người không cần viết thật hay, sử dụng ngôn từ bóng bẩy hay tạo ra những câu văn hoàn hảo mới có thể hưởng lợi từ việc viết. Điều quan trọng hơn là khả năng sử dụng câu chữ để kiểm tra và phát triển suy nghĩ của chính mình.

Theo nghĩa đó, cuốn sổ của Altman không đơn thuần là nơi lưu trữ thông tin. Nó là một không gian để ông làm việc với những ý tưởng còn chưa hoàn chỉnh.

Một chi tiết thú vị trong phương pháp của Altman là ông không coi cuốn sổ như một cuốn nhật ký cần được giữ gìn nguyên vẹn. Ông thường xé những trang đã ghi chép, đặt chúng cạnh nhau để quan sát và so sánh, sau đó loại bỏ những trang không còn hữu ích.

Thói quen này gợi ra một cách tiếp cận đáng chú ý: thay vì cố gắng xây dựng một hệ thống lưu trữ hoàn chỉnh ngay từ đầu, Altman ưu tiên việc làm cho những suy nghĩ trở nên hữu hình và có thể thao tác được.

Khi nhiều trang giấy được đặt cạnh nhau, một ý tưởng không còn đứng riêng lẻ trong dòng suy nghĩ. Nó có thể được đối chiếu với một nhận định khác, kết nối với một câu hỏi mới hoặc được xem xét từ một góc nhìn khác. Những mối liên hệ vốn khó nhận ra khi các ý tưởng chỉ xuất hiện lần lượt trong đầu có thể trở nên rõ ràng hơn khi chúng cùng hiện diện trước mắt.

Việc xé giấy cũng giúp ông thoát khỏi áp lực phải biến mọi ghi chép thành một hệ thống có trật tự. Không phải ý tưởng nào cũng cần được lưu giữ lâu dài. Một số ghi chú chỉ có giá trị trong vài phút, một số giúp giải quyết một vấn đề cụ thể, còn những ghi chú khác có thể mở ra một hướng suy nghĩ mới rồi hoàn thành vai trò của mình.

Điều này không có nghĩa rằng lưu trữ thông tin là không cần thiết. Với Altman, dường như cần phân biệt giữa hai mục đích: ghi chép để tra cứu về sau và ghi chép để suy nghĩ ở hiện tại. Hai việc có thể hỗ trợ nhau, nhưng không nhất thiết phải sử dụng cùng một phương pháp.

Trong trường hợp thứ nhất, việc sắp xếp, phân loại và bảo quản thông tin rất quan trọng. Trong trường hợp thứ hai, một trang giấy có thể chỉ là công cụ tạm thời để thử nghiệm một ý tưởng. Khi đã hoàn thành nhiệm vụ, nó không cần phải được giữ lại chỉ vì đã được viết ra.

Nhìn theo cách đó, cuốn sổ của Altman không phải một kho lưu trữ thu nhỏ, mà giống một bàn làm việc dành cho tư duy. Giá trị của nó không nằm ở số trang được giữ lại, mà ở những vấn đề được làm sáng tỏ trong quá trình sử dụng.

Đây có lẽ là nghịch lý đáng suy ngẫm nhất trong câu chuyện của Sam Altman. Ông là người đứng đầu OpenAI, tổ chức phát triển ChatGPT - công cụ có thể giúp người dùng viết bài, tóm tắt tài liệu, phát triển ý tưởng và chỉnh sửa câu chữ. Thế nhưng, ông vẫn cho rằng con người cần học cách viết, ngay cả khi AI ngày càng có thể đảm nhiệm nhiều công việc liên quan đến ngôn ngữ.

Trong cuộc phỏng vấn, Altman nhận xét rằng các công cụ AI đang mở rộng đáng kể khả năng sáng tạo từ văn bản. Người dùng có thể nhập mô tả để tạo video bằng Sora, hoặc sử dụng văn bản làm đầu vào cho những hình thức sáng tạo khác như hình ảnh và âm nhạc. Khi ngôn ngữ trở thành phương tiện điều khiển ngày càng nhiều công cụ, năng lực diễn đạt bằng chữ viết cũng có thêm những vai trò mới.

Tuy nhiên, Altman không chỉ nhìn việc viết từ góc độ năng suất hay khả năng tạo ra sản phẩm. Ông nhấn mạnh rằng viết là một công cụ tư duy, và đây là lý do quan trọng khiến con người vẫn cần học cách viết. Ông so sánh điều đó với việc học lập trình: ngay cả khi AI làm giảm nhu cầu đối với một số công việc lập trình truyền thống, học lập trình vẫn có giá trị vì nó giúp con người rèn luyện khả năng suy nghĩ.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu mục tiêu duy nhất của việc viết là tạo ra một văn bản hoàn chỉnh, AI có thể giúp chúng ta tiết kiệm đáng kể thời gian. Nhưng nếu viết là quá trình tìm hiểu một vấn đề, xây dựng lập luận và kiểm tra điều mình tin tưởng, thì giao toàn bộ quá trình đó cho AI có thể khiến chúng ta bỏ qua một phần quan trọng của việc học và suy nghĩ.

Hãy hình dung một người đang tìm cách giải quyết một vấn đề trong công việc. Họ có thể yêu cầu AI phân tích tình hình, đưa ra các phương án và viết thành một bản kế hoạch hoàn chỉnh. Kết quả có thể rất mạch lạc. Nhưng nếu người đó chưa tự xác định vấn đề cốt lõi, chưa xem xét các giả định và chưa hiểu vì sao một phương án phù hợp hơn phương án khác, bản kế hoạch vẫn có thể vượt quá mức độ hiểu biết thực sự của họ.

Ngược lại, nếu bắt đầu bằng cách tự viết ra điều mình biết, những gì còn chưa chắc chắn và những câu hỏi cần giải đáp, họ sẽ có một nền tảng tốt hơn để sử dụng AI. Khi ấy, công cụ có thể hỗ trợ mở rộng góc nhìn, kiểm tra lập luận hoặc cải thiện cách diễn đạt, thay vì thay thế hoàn toàn quá trình tư duy.

Vì vậy, điều Altman gợi ra không phải là con người nên tránh xa AI để quay về với giấy bút. Chính ông cũng sử dụng ChatGPT trong công việc viết lách. Vấn đề nằm ở việc chúng ta sử dụng công cụ vào thời điểm nào và với mục đích gì: để hỗ trợ suy nghĩ, hay để né tránh việc phải suy nghĩ.

Câu chuyện về cuốn sổ của Sam Altman cho thấy tư duy rõ ràng không đơn thuần là khả năng đưa ra câu trả lời nhanh chóng. Đó còn là quá trình đặt câu hỏi, kiểm tra lập luận, nhận diện những điểm chưa hợp lý và tìm cách tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ. Đây cũng là những kỹ năng có thể được rèn luyện thông qua việc đọc và thực hành.

TOP 5 CUỐN SÁCH RÈN LUYỆN TƯ DUY TRONG THỜI ĐẠI AI

1/ Tư Duy Nhanh Và Chậm 

Giúp người đọc hiểu cách con người suy nghĩ, đưa ra phán đoán và mắc sai lầm trong quá trình ra quyết định. Cuốn sách kết nối trực tiếp với quan niệm của Sam Altman rằng viết giúp chúng ta chậm lại và xem xét suy nghĩ rõ ràng hơn.

2/ Tư Duy Logic

Tập trung vào cách xây dựng lập luận chặt chẽ, nhận diện lỗi suy luận và suy nghĩ có hệ thống. Đây là lựa chọn phù hợp để liên hệ với việc viết ra ý tưởng, kiểm tra từng luận điểm và tìm ra những điểm chưa hợp lý.

3/ Tư Duy Phản Biện Như Một Luật Sư 

Phù hợp với thông điệp không nên chỉ tiếp nhận câu trả lời có sẵn mà cần biết phân tích, lập luận và đánh giá vấn đề. Cuốn sách có thể giúp mở rộng câu chuyện từ thói quen ghi chép cá nhân sang năng lực tư duy độc lập trong thời đại AI.

4/ Phi Lý Trí 

Giúp người đọc nhận diện những yếu tố vô hình ảnh hưởng đến phán đoán và hành vi. Cuốn sách bổ sung góc nhìn về việc tự chất vấn những điều mình cho là đúng, thay vì mặc nhiên tin vào trực giác hoặc kết luận ban đầu.

5/ Bản Đồ Tư Duy Trong Giải Quyết Vấn Đề

Gắn với khía cạnh thực hành của bài viết: hệ thống hóa thông tin, kết nối các ý tưởng và tìm hướng giải quyết.