Khan hiếm không chỉ liên quan đến hạn chế tài chính. Nó có thể là thiếu thời gian, thiếu sự hỗ trợ tinh thần, hay thiếu không gian để suy nghĩ. Shah, Mullainathan và Shafir (2012) chứng minh rằng khi con người quá bận tâm với những thiếu hụt trước mắt - dù là về tài chính, thời gian hay tâm lý - khả năng suy nghĩ dài hạn của họ sẽ giảm sút.

Những người nghèo đưa ra các quyết định tài chính rủi ro không phải vì thiếu thông minh, mà vì cơn khẩn cấp trong việc trang trải cuộc sống tiêu tốn năng lực nhận thức của họ. Tương tự, những chuyên gia bận rộn với hàng tá deadline cũng gặp khó khăn trong việc lập chiến lược cho tương lai vì họ đang mắc kẹt trong “chế độ chữa cháy”.

Sự khan hiếm tạo ra tầm nhìn hẹp. Khi bạn lo lắng về một hóa đơn chưa trả, bạn không thể tập trung vào việc đầu tư cho nghỉ hưu. Khi lịch trình kín mít, bạn hy sinh suy nghĩ chiến lược để đối phó với cuộc sống hàng ngày. Sự quá tải nhận thức này dẫn đến quyết định bốc đồng, bỏ lỡ cơ hội, và cuối cùng là vòng luẩn quẩn củng cố sự khan hiếm.

Ngược lại với khan hiếm là sự dồi dào, không nhất thiết phải về vật chất, mà là về tư duy. Khi chúng ta cảm nhận rằng mình có “đủ”, khả năng ra quyết định sẽ được cải thiện. Khi một người được kích thích cảm giác kiểm soát và đủ đầy, họ sẽ đưa ra những quyết định hào phóng và hướng tới tương lai. Họ có nhiều khả năng đầu tư vào các mối quan hệ, đưa ra các bước đi nghề nghiệp có suy nghĩ, và đặt ra mục tiêu tham vọng.

Tư duy dồi dào thúc đẩy lập kế hoạch dài hạn. Những người cảm thấy ổn định về tài chính sẽ có xu hướng tiết kiệm và đầu tư khôn ngoan hơn. Những ai có thời gian để nghỉ ngơi sẽ dễ phát triển các giải pháp sáng tạo thay vì chỉ phản ứng với áp lực trước mắt. Nghiên cứu Grant của Harvard, theo dõi các cá nhân trong nhiều thập kỷ, cho thấy ổn định kinh tế giảm căng thẳng và nâng cao hạnh phúc tổng thể, trong khi bất ổn tài chính tác động tiêu cực đến các mối quan hệ và khả năng ra quyết định.

Tin tốt là: tư duy của bạn không cố định. Dù sự khan hiếm thực sự tồn tại và không thể bỏ qua, bạn vẫn có thể huấn luyện bản thân chuyển sang tư duy dồi dào. Dưới đây là cách:

1. Đặt lại góc nhìn về thử thách – Thay vì tập trung vào những gì thiếu hụt, hãy nhận ra những gì bạn đang có. Chuyển từ “Tôi không có đủ thời gian” sang “Tôi sẽ ưu tiên những điều quan trọng nhất.”

2. Tạo các “đệm” nhỏ – Dự trữ tài chính, tinh thần và thời gian giúp giảm cảm giác khan hiếm. Ngay cả một quỹ tiết kiệm nhỏ hoặc dành ra một giờ mỗi tuần để suy nghĩ chiến lược cũng tạo khác biệt.

3. Thực hành lòng biết ơn – Nghiên cứu cho thấy việc thường xuyên công nhận những điều đang tốt đẹp tái lập trình não bộ theo hướng dồi dào. Nhận diện điều tích cực đều đặn giúp phát triển tư duy đủ đầy.

4. Tìm môi trường khuyến khích sự dồi dào – Hãy xung quanh mình những người thúc đẩy suy nghĩ dài hạn và sự hào phóng, thay vì những môi trường củng cố văn hóa khan hiếm, sợ hãi và cạnh tranh.

Sự khan hiếm là hiện thực, nhưng ảnh hưởng tâm lý của nó có thể được giảm thiểu. Cách chúng ta đặt khung nhận thức về trải nghiệm, coi chúng là thiếu hụt liên tục hay thách thức có thể kiểm soát, định hình khả năng phát triển của bản thân.

Bằng cách nuôi dưỡng tư duy dồi dào một cách có chủ ý, bạn sẽ tự đặt mình vào vị trí đưa ra quyết định tốt hơn, nâng cao hạnh phúc và sống một cuộc đời trọn vẹn hơn.

- Trạm Đọc