Trong bài bình luận đăng trên Channel NewsAsia, Karishma Vaswani, dẫn nguồn Bloomberg Opinion, cho rằng thị trường sách châu Á được thúc đẩy bởi khát vọng vươn lên, sự mở rộng của tầng lớp trung lưu, tỷ lệ biết chữ gia tăng và việc tiếng Anh ngày càng được sử dụng rộng rãi như ngôn ngữ thứ hai. 

Theo bài viết, sách giáo khoa, tài liệu luyện thi và sách phát triển bản thân nằm trong nhóm sách bán chạy tại nhiều thị trường. Đọc sách vì thế không chỉ là một hình thức giải trí, mà còn được xem như công cụ để cải thiện cơ hội kinh tế và xã hội.

Ở những xã hội có mức độ cạnh tranh cao trong giáo dục và việc làm, tri thức thường được nhìn nhận như một nguồn lực có thể tạo ra khác biệt. Một cuốn sách phục vụ kỳ thi có thể mở ra cánh cửa vào trường đại học; một tài liệu chuyên môn giúp người đọc bổ sung kỹ năng; một cuốn sách về quản lý, tài chính hay tư duy có thể cung cấp những khung kiến thức để họ đưa ra quyết định tốt hơn.

Cách tiếp cận này giúp lý giải vì sao nhu cầu đọc tại châu Á không nhất thiết suy giảm cùng với sự phát triển của các nền tảng số. Khi việc học tập và nâng cao năng lực được coi là điều kiện để duy trì hoặc cải thiện vị thế, sách vẫn có một mục đích rõ ràng trong đời sống. Người đọc không chỉ tìm đến sách vì muốn thư giãn, mà còn vì họ kỳ vọng kiến thức thu nhận được sẽ có ích cho tương lai.

Tất nhiên, động lực này cũng có mặt trái. Khi đọc sách chủ yếu gắn với thi cử, chứng chỉ hoặc mục tiêu nghề nghiệp, việc đọc vì tò mò, vì niềm vui khám phá hay để mở rộng thế giới tinh thần có thể bị xem nhẹ. Nhưng xét từ góc độ thị trường, chính mối liên hệ giữa đọc sách và nhu cầu phát triển năng lực đã tạo ra một nền tảng đáng chú ý cho nhiều nhóm sách phi hư cấu.

Trung Quốc là một ví dụ đáng chú ý về cách công nghệ có thể tham gia vào quá trình phổ biến sách. Theo bài bình luận của CNA, thị trường sách Trung Quốc có quy mô rất lớn, trong khi các chính sách thúc đẩy văn hóa đọc, không gian đọc và những chiến dịch trên diện rộng góp phần duy trì sự hiện diện của sách trong đời sống.

Đáng chú ý hơn, Douyin - nền tảng video ngắn của Trung Quốc - đã trở thành một kênh khám phá và bán sách quan trọng. Người có ảnh hưởng và những người livestream có thể giới thiệu tác phẩm đến lượng khán giả lớn, đồng thời tích hợp hoạt động mua hàng ngay trên nền tảng. Khác với hình dung phổ biến về nội dung sách trên mạng xã hội phương Tây, vốn thường gắn với tiểu thuyết dành cho giới trẻ và các thể loại giải trí, những đầu sách được quảng bá trên các nền tảng Trung Quốc còn bao gồm sách giáo dục và sách phát triển bản thân.

Điều này cho thấy mạng xã hội không nhất thiết đối lập với việc đọc. Nền tảng số có thể khiến người dùng dành ít thời gian hơn cho sách nếu chỉ cuốn họ vào dòng nội dung liên tục; nhưng chúng cũng có thể đưa sách đến gần người đọc hơn, giúp họ phát hiện những chủ đề phù hợp với nhu cầu và chuyển từ xem nội dung sang tìm hiểu một cuốn sách cụ thể.

Vấn đề nằm ở cách nội dung được thiết kế và phân phối. Một video có thể tạo sự chú ý ban đầu, nhưng để biến sự chú ý thành việc đọc thực sự, cuốn sách vẫn cần cung cấp giá trị vượt ra ngoài những thông tin có thể tiếp nhận nhanh trên màn hình.

Ấn Độ cũng cho thấy tiềm năng của một thị trường nơi nhu cầu giáo dục, sự đa dạng ngôn ngữ và khát vọng phát triển cá nhân cùng tồn tại. Theo bài viết trên CNA, thị trường xuất bản Ấn Độ được ước tính có quy mô hơn 11 tỷ USD. Nước này cũng là một thị trường lớn đối với sách tiếng Anh, trong khi văn học được sáng tác bằng các ngôn ngữ và phương ngữ trong nước tiếp tục phát triển.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất quy mô thị trường với mức độ đọc của toàn bộ dân số. Bài bình luận cũng lưu ý rằng số liệu về thói quen đọc có thể phản ánh rõ hơn hành vi của các nhóm có điều kiện kinh tế và giáo dục tốt. Khả năng tiếp cận sách, chất lượng giáo dục và chênh lệch giữa các nhóm dân cư vẫn là những yếu tố quan trọng.

Bài học ở đây không phải cứ thị trường đông dân là nhu cầu đọc sẽ tự động tăng. Một thị trường sách phát triển cần có hệ sinh thái hỗ trợ: giáo dục tạo ra nhu cầu học tập, sách đáp ứng nhu cầu ấy, hệ thống phân phối giúp sách tiếp cận độc giả và các kênh truyền thông khiến người đọc biết đến những lựa chọn phù hợp.

Nếu độc giả tìm đến sách để cải thiện năng lực, nhà xuất bản cần hiểu chính xác họ muốn giải quyết vấn đề gì. Một người mới đi làm có thể cần học cách giao tiếp, quản lý thời gian hoặc xử lý công việc; một người quản lý muốn nâng cao năng lực lãnh đạo; một người đang chuyển nghề cần kiến thức nền tảng về lĩnh vực mới; còn một phụ huynh có thể tìm sách để đồng hành cùng con trong học tập.

Những nhu cầu này tạo ra cơ hội cho các dòng sách kinh doanh, kỹ năng, tài chính cá nhân, công nghệ, tâm lý ứng dụng và phát triển bản thân. Nhưng cơ hội không nằm ở việc gắn nhãn “giúp thành công” cho mọi cuốn sách. Độc giả cần thấy rõ kiến thức trong sách liên quan thế nào đến vấn đề họ đang đối mặt, cuốn sách giúp họ hiểu thêm điều gì và có thể áp dụng ra sao.

Trong bối cảnh nội dung số cung cấp vô số lời khuyên nhanh, lợi thế của sách không chỉ nằm ở lượng thông tin. Một cuốn sách được xây dựng tốt có thể tổ chức kiến thức thành hệ thống, đặt các ý tưởng trong mối quan hệ với nhau, giải thích nguyên nhân và hệ quả, đồng thời giúp người đọc xem xét một vấn đề từ nhiều góc độ. Đây là giá trị khó có thể thay thế bằng việc tiếp nhận những mẩu thông tin rời rạc.

Dẫu vậy, nhu cầu phát triển bản thân cũng khiến thị trường dễ xuất hiện những lời hứa quá mức: đọc một cuốn sách để đổi đời, đạt thành công nhanh chóng hay giải quyết mọi vấn đề. Về lâu dài, niềm tin của độc giả phụ thuộc vào chất lượng nội dung, tính xác thực của thông tin và khả năng giúp họ hình thành hiểu biết thực chất, chứ không chỉ tạo cảm giác được truyền cảm hứng trong chốc lát.

Xu hướng tại châu Á đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: điều gì khiến người ta tiếp tục đọc trong một thế giới có quá nhiều hình thức giải trí và tiếp nhận thông tin? Một phần câu trả lời đến từ nhu cầu tiến thân. Khi tri thức gắn với cơ hội học tập và nghề nghiệp, sách có một vị trí rõ ràng trong đời sống, ngay cả khi người đọc phải cạnh tranh thời gian với mạng xã hội và những nội dung ngắn.

Nhưng giá trị của việc đọc không nên chỉ được đo bằng mức tăng lương, một kỳ thi đạt điểm cao hay một kỹ năng mới. Sách còn giúp người đọc phát triển khả năng suy nghĩ độc lập, nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh rộng hơn và nhận ra những giới hạn trong hiểu biết của chính mình. Những năng lực này có thể không tạo ra kết quả tức thì, nhưng lại quan trọng đối với việc học hỏi và thích nghi lâu dài.

Đối với thị trường xuất bản, thách thức không chỉ là thuyết phục độc giả mua thêm sách. Đó còn là tạo ra những cuốn sách thực sự đáp ứng nhu cầu học hỏi của họ, giúp việc đọc trở thành một phần có ý nghĩa trong hành trình phát triển cá nhân. Khi sách vừa có ích cho những mục tiêu trước mắt, vừa mở rộng cách con người hiểu về thế giới, việc đọc mới có cơ hội vượt qua vai trò của một công cụ để trở thành một thói quen bền vững.

- Trạm Đọc tổng hợp